:: زروان: پژوهشگاه هنر و معماری ::

جمعه ٢٩ اسفند ۱۳۸٢

مبداء معماری معاصر ایران3

از دیدگاهی دیگر که از مقبولیت بیشتری برخوردار است، شروع معماری معاصر ایران را میتوان از حدود سال 1300 شمسی به بعد تصور کرد، دورهای که در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی جریان زندگی اجتماعی و اقتصادی ایران تغییر کرد، سیمای شهرهای ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادرات، کارخانجات، بانکها، ایستگاههای راهآهن، دانشگاهها و ... و همچنین واحدها و مجموعههای مسکونی جدید در شهرها به وجود آمدند. این بناها بر خلاف بناهای قبل از تاریخ معاصر که به دست معماران سنتی طراحی و ساخته میشدند، به تدریج به دست معماران تحصیلکرده طراحی گردیدند. این عده را در ابتدا معماران غیرایرانی تشکیل میدادند و سپس اندکاندک معمارانی که در مدارس معماری خارج از ایران تحصیل کرده بودند و به دنبال آن، با ایجاد اولین مدرسه معماری ایران در حدود سالهای 1320، معماران تحصیلکرده ایرانی نیز به آنها اضافه شدند. در این دوره معماران اروپایی و دانشجویان تحصیلکرده در غرب، در انتقال فرمها و مهمتر از آن در انتقال تئوریهای جدید معماری غرب به ایران و تحول معماری ایرانی، نقش به سزایی داشتهاند.

از اوایل سده شمسی اخیر با تأسیس اولین مدرسه معماری ایران، تحول اساسی در آموزش معماری در ایران صورت گرفت و روش سنتی انتقال اصول اجرایی و نظری معماری که در گذشته به صورت انتقال سینه به سینه و یادگیری شاگرد زیر نظر استاد در کارگاه بود، تغییر کرد.

در این دوره با گسترش تحصیلات عالیه در کشور و افزایش کاوشهای باستانشناسی به تدریج تاریخ علمی جایگزین تاریخ اساطیری گردید. شناخت و تحقیق در مورد تاریخ کشور و مدون نمودن آن به طریق علمی توسط محققان اروپایی و بعضاً ایرانی به صورت گستردهتری نسبت به قبل ادامه یافت. لذا علاوه بر ادامه معماری سنتی ـ اسلامی، در این دوره برای اولین بار پس از ورود اسلام به ایران، معماری پیش از اسلام و نماها، تزئینات و سمبلهای آن دوران مورد توجه معماران ایرانی قرار گرفت که در ضمن مورد تأکید پادشاهان پهلوی و دولتمردان ایران نیز بود.

از جمله تحولات مهم دیگری که در این دوره به وقوع پیوست، استفاده از مصالح جدید در امور عمرانی و ساختمانی بود. اگرچه در این دوره نیز اکثر ساختمانهای ساخته شده در ایران با مصالح سنتی اجرا میشد، ولی به تدریج در معدودی از ساختمانهای مهم دولتی و شهری استفاده از مصالح نوین آغاز گردید و راه برای گسترش و جایگزینی این مصالح به جای مصالح قدیم باز شد.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

چهارشنبه ٢٧ اسفند ۱۳۸٢

مبداء معماری معاصر ایران2

در جستوجو برای تعیین تاریخ و مبداء معماری معاصر ایران، پی میبریم که تا اواسط دوره قاجاریه، معماری و هر آنچه که به آن مربوط میشد، در نوعی پیوستگی و به صورت مجموعهای واحد قابل درک و تحلیل است. با اینکه اشکال، فرمها و روشهای مختلف طرح و اجرای ساختمانها توسط صاحبکاران و معماران، بسته به شرایط مختلف زمان و مکان تغییر میکردند، ولی در تمام مراحل کار توازن و تناسبی مستحکم بین جامعه و معماری برقرار بود و تنها در جزئیات، بر اثر اعمال سلیقه معماران یا خواست صاحبکاران، تغییراتی اندک به چشم میخورد. بدین ترتیب میتوان گفت که تا اواسط دوره قاجاریه، تغییرات یا تفاوتهای میان بناهای دورههای مختلف عمدتاً در سطح بیان معماری است. اما از این دوره به بعد و مشخصاً از دوره سلطنت ناصرالدینشاه رابطه معماری و جامعه کمکم تغییر مییابد و این تغییر در دوره پهلوی به اوج خود میرسد.

در زمان ناصرالدینشاه به علت توسعه روابط و ارتباطات جامعه سنتی ایرانی با دنیای مدرن غرب، به ناچار دگرگونیهایی در تمام زمینهها صورت میگیرد که معماری نیز از آن مبرا نیست. یکی از عوامل مؤثر در این دگرگونیها را مسافرتهای مکرر ناصرالدینشاه به کشورهای خارج میدانند. در حقیقت دوره سلطنت ناصرالدینشاه را میتوان سرآغاز تحولات گوناگون در بینش و سپس فرم و ساختار معماری ایران در نظر گرفت. در طی این دوران سفرکردگان به فرنگ بعد از مشاهده ساختمانهای آن دیار، در بازگشت به ایران خواستار ساختمانهایی به سبک فرنگی میشدند. آنها با خود عکسها و کارتپستالهایی از بناهای غربی به ایران میآوردند و از معمارباشیها میخواستند که ساختمانهایی شبیه آنها اجرا کنند. معمارباشیهای ایران نیز که به غرب سفر نکرده بودند و اطلاعی از چون و چرای کار امرا و فرنگرفتهها نداشتند، سعی میکردند که این فرمهای فرنگی را با مصالح و روشهای ساختمانی ایران اجرا کنند.

دو ساختمان باارزش دوره ناصری که مشخصه بینش فکری این دوران است، در شرق میدان بهارستان واقع میباشد. یکی کاخ سپهسالار (مجلس شورای ملی) که تحت تأثیر معماری مغرب زمین است و دیگری مسجد سپهسالار (مسجد مطهری) که بر طبق سنت معماری ایران ساخته شده است و در طرح و اجرای آن هیچ اثری از معماری غربی دیده نمیشود. ساختمان مجلس شورای ملی که در سال 1254 شمسی (مقارن با 1875 میلادی) توسط میرزا مهدیخان شقاقی، اولین معمار ایرانی تحصیلکرده در اروپا، ساخته شده است، میتواند به عنوان نقطه عطف و شروع معماری معاصر ایران به شمار آید، زیرا در این ساختمان، برای نخستین بار در معماری ایرانی، از فرمهای غربی (قوسها و تزئینات فرنگی) اجرا شده با مصالح و شیوه ساخت ایرانی (آجرکاری ایرانی)، استفاده گردیده است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

دوشنبه ٢٥ اسفند ۱۳۸٢

مبداء معماری معاصر ایران1

به اعتقاد اکثر صاحبنظران، طی دوران معاصر تحولات بنیادین و تأثیرگذاری در معماری ایران، چه از نظر شکلی و چه از نظر مفهومی، روی داده است. از این رو معماری معاصر ایران، در سالهای اخیر بحثهای فراوانی را در مجلات و محافل معماری و شهرسازی کشور به خود اختصاص داده و همواره این سؤال در میان اساتید معماری مطرح بوده است که در تاریخ معماری ایران، از چه دورهای میتوان تحت عنوان معماری معاصر یاد نمود و از چه سالهایی ایجاد تحولات بنیادین در معماری ایران، آغاز گردیده است؟ به عبارت بهتر معماری معاصر ایران از چه دورهای آغاز میشود؟

معمولاً در غرب و بویژه در اروپا برای یافتن ریشههای معماری معاصر، دورهای از نیمه دوم قرن هجدهم (سال 1760 ـ آغاز انقلاب صنعتی) تا اوایل دهه اول قرن بیستم را مورد بررسی و مطالعه قرار میدهند و سالهای پس از آن را آغاز معماری معاصر یا معماری مدرن که جنبش مدرن در آن تقریباً شکل جهانی به خود میگیرد، میدانند. حال اگر بخواهیم این روند را در مورد معماری معاصر ایران بکار گیریم، با نیمه نخست قرن دوازدهم مصادف میشویم، یعنی دوران حکومت افشاریه. ولی آگاهی از تاریخ کشورمان کافی است تا بدانیم در این دوران نه تنها از انقلاب صنعتی خبری نیست، بلکه هنوز از آثار کلی آن نیز به کلی مصون هستیم.

بر خلاف معماری معاصر غرب، در مورد آغاز معماری معاصر ایران هیچ اتفاق نظری وجود ندارد. بعضی سال 1300 شمسی را که مقارن با شروع دوره پهلوی اول و همزمان با اقدامات و اصلاحات تجددگرایانه اوست، به عنوان نقطه عطف تاریخ معماری معاصر به شمار آوردهاند که این بطور ضمنی در بین همگان پذیرفته شده است و معمولاً هم به آن استناد میشود. بعضی دیگر تاریخ انقلاب مشروطه را که با تغییرات سیاسی و اجتماعی در ایران همراه است، نقطه عطف و آغاز معماری معاصر میدانند. اما به نظر میرسد آغاز تحولات و جریان فراگیر معماری معاصر ایران را باید از زمان قاجار که مقارن با جریانهای نوظهور معماری است، دنبال کرد و از طریق مشخصههای معماری و بناهای شاخص و زمینهساز تاریخی آن دوره، به تعیین نقطه آغاز معماری معاصر ایران پرداخت.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

جمعه ٢٢ اسفند ۱۳۸٢

معماران دوران تحول

جامعه مهندسان معمار ایران، طی روزهای ششم و هفتم اسفندماه، با برگزاری جلسات سخنرانی در خانه هنرمندان ایران، به بررسی دوران تحول معماری ایران و معرفی مهندسان تحصیلكرده این دوره پرداخت. در این نشست، اعضای گروه پژوهشی «معماری دوران تحول» نتایج تحقیقات 20 ساله خود را به دانشجویان و اساتید معماری و شهرسازی ارایه کردند. اعضای این گروه سهنفره، آقایان ویکتور دانیل، بیژن شافعی و سهراب سروشیانی از سال 1361 گرد هم آمده و همزمان با بازگشایی دوباره دانشگاهها، تحقیق درباره معماری را آغاز نمودهاند که بررسیهایشان تاکنون ادامه یافته است. بررسی دورههای تاریخی و معماری دوران تحول از فعالیتهای پژوهشی این گروه طی این سالها بوده است.

شافعی هدف از معرفی معماران دوران تحول را چنین عنوان میکند: «هدف اصلی برگزاری این سمینار آشنایی دانشجویان و استادان رشته معماری با معماران تحصیلكرده قرن اخیر است كه با شناخت از مدرنیته تحول عظیمی در معماری شهری تهران ایجاد كردهاند. آنها از سال ۱۳۰۰ شمسی به این طرف در تهران و شهرستانها فعالیت كرده و شهر را از هیأت قاجاری خارج كردهاند.»

معماری دوران تحول در اصل به دورهای از معماری سرزمین ایران باز میگردد که از دوران سلطنت ناصرالدینشاه قاجار آغاز میشود. اما دوران تحول مورد بحث در این سمینار مربوط به معماری دوران اوایل قرن در ایران است، دورانی كه چهره شهر تغییر نموده و شهر از هیأت دوره قاجاری خارج شده است. استفاده از اتومبیل، گسترش ساختمانهای نوین و آموزش نوین و گرایش شهروندان به مدرنیته، از مشخصات عمومی این دوره محسوب میشود. بر این اساس، ساختمانهای این دوره را میتوان نمادی از قرن نوین در ایران دانست.

«نیکولای مارکوف»، «وارطان هوانسیان»، «کریم طاهرزاده بهزاد»، «پل آبکار»، «محسن فروغی»، «ماکسیم سیرو»، و «آندره گدار» از برجستهترین معماران دوره تحول به شمار میروند. از بناهای شاخص این دوره نیز میتوان به «دبیرستان البرز»، «بیمارستان شاهرضای مشهد»، «دانشکده حقوق»، «وزارت امور خارجه»، «بانک سپه»، «موزه ایران باستان»، «مجموعه چهارصد دستگاه»، «ساختمان رادیو» و ... اشاره نمود.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

سه‌شنبه ۱٩ اسفند ۱۳۸٢

ابرخشت: از نظریه تا فاجعه

پاسخ به یادداشت «ابرخشت رویایی بیش نیست، آقای پروفسور»

در روزنامه همشهری مورخ چهارشنبه 6 اسفندماه 82، یادداشتی به قلم جناب آقای مهندس ذواشتیاق با عنوان «ابرخشت رویایی بیش نیست، آقای پروفسور» به چاپ رسیده است که مطالب مطرح‎شده در آن، از جنبه‎های مختلف و بویژه نحوه برخورد نویسنده با مقوله مورد مطالعه (سیستم ابرخشت)، قابل تعمق و بررسی است. هر چند باید اذعان نمود سوابق درخشان و فعالیت‎های ارزنده جناب آقای مهندس ذواشتیاق، نوشتن پیرامون این یادداشت را تا حد نسبتاً زیادی دشوار می‎نماید، اما در راستای ترویج فرهنگ گفتمان معماری و باز شدن باب بحث و گفتگو، نکاتی را که پیرامون مضمون و شیوه برخورد این مقاله در بخش‎های مختلف آن به ذهن اینجانب می‎رسد، با نویسنده محترم و خوانندگان روزنامه همشهری در میان می‎گذارم، بدون اینکه قصد طرفداری از ایده‎های نادر خلیلی و تأیید کامل نظریات او را داشته باشم.

متأسفانه در مقاله یاد شده حرف‎های کلی و قضاوت‎های یک‎طرفه زیادی پیرامون نظریات مهندس خلیلی به چشم می‎خورد که فاقد مستندات علمی بوده و صرفاً در راستای رد کامل نظریات وی مطرح گردیده‎اند و در مجموع، مطالب مطرح شده فاقد معیارهای یک نقد علمی متکی بر استدلال‎های منطقی است که به برخی از آنها در ادامه اشاره خواهد گردید. عنوان انتخاب شده برای یادداشت نیز که گویا نویسنده محترم در جریان انتخاب آن نبوده‎اند، عنوان مناسبی برای یک مقاله تحلیلی نیست و می‎بایست در انتخاب آن دقت بیشتری صورت می‎گرفت.

در آغاز مقاله چنین میخوانیم: « ... فاجعه بزرگتر آن که به بهانه آن مباحثی مطرح میشوند که فقط جنبه تبلیغاتی برای یکسری نظریه پردازان نظریات خام و ناپخته به همراه دارند.» و در بخش دیگری این مطلب به چشم میخورد: « ... همان فاجعهای که به زیادباوری خود؛ سیر به قهقرا میبریم!». آیا ارائه یک راهکار و تکنیک جدید برای ساختمان‎سازی، حداقل در مقام نظریه، فاجعه‎ای عظیم‎تر از فاجعه بم، و نیز زیادباوری خود و سیر در قهقرا به حساب می‎آید؟ حتی اگر بر این اعتقاد باشیم که نظریات نادر خلیلی نظریات خام و ناپخته‎ای است، این موضوع می‎تواند با ارائه شواهد و مدارک مطرح گردد، نه با یک جمله کلی و غیرکارشناسانه. اصولاً موضع‎گیری این‎گونه در برابر مقولات تازه، در شرایطی که طرح و ابداع پیوسته مقولات نو از ویژگی‎های جهان امروز است، کمی غیرمنطقی به نظر می‎رسد. آیا به جای این قبیل واکنش‎های شتاب‎زده، نمی‎توان با نقد علمی و انجام اصلاحات لازم در سیستم ابرخشت، این روش را به روشی بهینه و کارآمد تبدیل و در زمینه‎های مختلف از جمله بازسازی بم، از آن استفاده نمود؟

مهندس ذواشتیاق علی‎رغم اذعان به این نکته که « ... چه خوب و مناسب است که ما معمارها وارد مقوله سازهای نشویم»، وارد مباحث سازه‎ای شده و بدون استناد به محاسبات دقیق سازه‎ای، ایستایی سیستم ابرخشت را به کل زیر سؤال برده‎اند. در ادامه ایشان چنین عنوان می‎کنند که « ... آنچه در گذشته مطرح بوده با آنچه تکنولوژی امروز دیکته میکند، زمین تا آسمان متفاوت است.» تفاوت تکنولوژی قدیم ساختمان‎سازی با تکنولوژی جدید امری بدیهی است، اما باید این نکته را نیز در نظر گرفت که مبانی تکنولوژی ساختمان‎سازی در مسائلی همچون ایستایی و اصول اولیه سازه، در هر دو شیوه قدیم و جدید یکی است. امروزه تنها تکنیک‎ها و روش‎های اجرا نسبت به گذشته تغییر یافته است. در نتیجه می‎توان از مبانی سازه‎ای تکنولوژی قدیم برای ابداع تکنیک‎های نوین استفاده نمود.

در بخش دیگری از مقاله چنین آمده است: «خوشبختانه هنوز در ایران و در این دوره زمانی کسانی هستند که دانش کافی به این علم دارند و لزومی به وارد کردن متخصصان فرنگرفته نیست.» آیا استفاده از نظریات «متخصصان فرنگرفته» در جهان امروز که جهان تضارب آرا و تبادل نظرات است، واقعاً لزومی ندارد؟ برعکس، استفاده از دانش روز و کارآمد طیف‎ها و قشرهای مختلف مهندسان، اعم از داخلی و خارجی، در امر خطیر ساختمان‎سازی که با جان و مال مردم سروکار دارد، می‎تواند به افزایش توان کشور در این زمینه کمک زیادی نماید.

در پایان ضمن تأیید کامل سخنان مهندس ذواشتیاق در خصوص لزوم تجهیز مهندسان و عوامل اجرایی ساختمان به دانش روز و بدون رد یا پذیرش کامل نظریات مهندس خلیلی، ذکر این نکته را ضروری می‎دانم که بهتر است ما این گونه شتاب‎زده در برابر نظرات نو مخالفت نکنیم و اگر نقدی بر این نظریات داریم، نقدمان بر پایه استدلال‎های منطقی و با در نظر گرفتن تمام جوانب قضیه باشد و نه با تکیه بر سخنان کلی و غیرکارشناسانه.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این یادداشت در روزنامه همشهری مورخ دوشنبه 18 اسفندماه 82 نیز به چاپ رسیده است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

یکشنبه ۱٧ اسفند ۱۳۸٢

فرم و فضای معماری ـ 2

به عقیده گیدئون، معماری را می‌توان با دو وجه اصلی درک کرد: سازماندهی فضا و فرم ساخته شده یا بطور خلاصه فضا و فرم. وجه نخست (فضا) با درک موقعیت انسان در محیطش (که الگوهای کارکردی فعالیت‌های او را دربر می‌گیرد)، ارتباط می‌یابد و وجه دوم (فرم) به شناسایی انسان با ویژگی محیط زیستش مربوط می‌شود. هر دوی این وجوه متغیر بوده و تابع چگونگی درک انسان از جهان، به عنوان فضای هستی، هستند. باید توجه داشت که سازماندهی فضا تنها پیامد الگوهای کارکردی فعالیت‌های انسانی نیست، بلکه نتیجه تصور کلی فرم فضا نیز هست، یعنی همانا پیامد درک فضا به عنوان فضایی بسته یا باز، متمرکز یا جهتدار، جمعشونده یا پیوسته.

وقتی ما شکلی دوبعدی را در یک قطعه کاغذ جا می‌دهیم، آن شکل بر فضای سفید اطراف خود اثر می‌گذارد و آن را تفکیک می‌کند. به طریق مشابه هر شکل سه بعدی، حجم فضای اطراف خود را تفکیک خواهد کرد و قلمرو یا حوزه نفوذی متعلق به خود را ایجاد خواهد نمود. بنابراین در هر سطح، نه تنها با فرم بنا بلکه با نحوه تأثیر آن بر فضای اطرافش نیز سروکار داریم. در نتیجه بایستی به این نکته توجه نمود که برای غنی کردن فضای معماری، پدید آوردن امکانات متعدد کشف فضا بسیار مهمتر از ایجاد فرمهای متنوع است.

در معماری، مشارکت و اتحاد بین فرم و فضا در مقیاس های متعدد وجود دارد که میتواند بررسی و کشف شود. شکل و نحوه بسته شدن هر فضا در یک بنا یا تعیین کننده شکل فضاهای اطراف است یا توسط شکل فضاهای اطراف تعیین می‌شود. مثلاً برخی فضاها مانند سالنهای کنسرت دارای شرایط عملکردی و فنی خاصی می‌باشند و به فرم‌های خاصی نیاز دارند که در این حالت، فرم آنها بر فرم فضاهای اطرافشان تأثیر خواهد گذاشت. برخی فضاها مانند سالنهای ورودی کیفیتی انعطافپذیر دارند و بنابراین آزادانه می‌توانند توسط فضاها یا دسته فضاهای اطراف خود تعریف شوند. و بعضی فضاها مانند ادارات دارای عملکردهایی خاص ولی مشابهند و می‌توانند به صورت فرمهای منفرد، خطی یا مجموعه‌ای دستهبندی شوند.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: مبانی نظری معماری

پنجشنبه ۱٤ اسفند ۱۳۸٢

فرم و فضای معماری ـ 1

مسلماً خصیصه اصلی هر اثر معماری این است که فضایی برای زندگی عرضه می‌کند، اما این فضا باید با فرم‌های ساخته شده باشد تا بتوان گفت مکان است، یعنی زندگی می‌تواند در آن رخ دهد. به عبارت دیگر عناصر فرم و فضا همراه یکدیگر واقعیت معماری را تشکیل می‌دهند. وقتی فضا توسط عناصر تشکیل دهنده فرم شروع به حبس شدن، محصور شدن، شکل گرفتن و سازماندهی شدن می‌کند، معماری بوجود می‌آید.

فضا هم ماده‌ای مانند سنگ و چوب است، اما ماهیتاً بی‌شکل می‌باشد. در آفرینش فضای ساخته شده، فرم چیزی جز تصویری قابل رؤیت نیست که بر ماده تحمیل می‌شود و غلبه‌ای است بر بی نظمی یا خصیصه ذاتی ماده. در نتیجه شکل بصری، کیفیت نوری، ابعاد و مقیاس فضا بستگی کامل به حدودش دارد که توسط عناصر تشکیل دهنده فرم تعریف می‌شود. بر این اساس، کیفیت مطلوب فضاها با فرمهای متناسب با آن فضاها به دست میآید. بنابراین فرم باید موشکافانه و با توجه به همه جنبههای سازنده فضا انتخاب گردد.

فرم کلی فضای ساخته شده به دو دلیل اصلی و اساسی در معماری حائز اهمیت است: اول این که هر تصور و تخیلی درباره معماری نمی‌تواند بی‌استناد به فرم تحقق پذیرد، زیرا فرم در نهایت همه ابزار طراحی را در قالب خود به عنوان نمود فیزیکی مستتر کرده و بیانکننده ذهنیت، آمال و احساسات آفریننده میباشد. و دوم این که شکل ظاهری یا قابل رویت، مهم‌ترین و بی‌واسطه‎ترین برداشتی است که از فضای ساخته شده (یا عینی شده) می‌توان داشت. به سخن دیگر، فرم فضای ساخته شده مقولهای است که هم قابل ترسیم دوباره و قابل توصیف برای دیگران می‎باشد و هم در ساختن و پرداختن آن، ابعاد گوناگونی تأثیر میگذارند که این ترسیم و توصیف را به تحلیل و نقد و به تطبیق و ارزش‌گذاری تبدیل میکنند. خلاصه این که فرم می‌تواند کلید راه‌یابی به فرهنگی باشد که از طریق فضای ساخته‌شده به نمایش گذاشته میشود.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: مبانی نظری معماری

دوشنبه ۱۱ اسفند ۱۳۸٢

نقش فرم در آفرینش معماری

گفتوشنود در باب مقوله فرم از دیرباز توسط معماران مورد توجه قرار گرفته و از آغاز نهضت معماری مدرن به این سو هر روز زمینهای گستردهتر و عمیقتر پیدا کرده است، چرا که فرم سخن پایانی معمار در آفرینش فضاست و به همین جهت مکان آغاز کندوکاو در درون فضای معماری نیز به شمار میرود.

برای معماران که از دیدگاه آفرینشی در فضای معماری به فرم مینگرند، آفرینش فرم از اهمیتی بسیار برخوردار است، زیرا معمار در آفربنش فضا آنچه را میخواهد بگوید، با استفاده از فرم ابراز میکند، همچنان که موسیقیسازان، نقاشان، شاعران و فیلمسازان نیز هریک به زبان و بیان خاص خود آنچه را در دل دارند، از طریق صوتها، کلامها و رنگها به مخاطبان خودشان انتقال میدهند. فرم چه در موسیقی، چه در معماری و چه در شعر، بعدهای ذهنی را مینمایاند و تنها راه ممکن برای انتقال مفهومی خاص از سوی آفریننده اثر به استفادهکننده و مخاطب است.

دنیای درونی و خاص هر فرد تا زمانی که طریقهای برای ابراز نیافته است، برای هر انسان دیگری موجودیت پیدا نمیکند. هرآنچه در ذهن سازنده وجود دارد، تنها آنگاه که بتواند به بیرون راه یابد، موجودیت پیدا میکند. هرگونه ابزاری که بتواند راه اتصال میان جهان ذهنی هر فرد با جهان فکری هر انسان دیگری را باز کند، بیتوجه به جنس و نوع آن، نمیتواند فاقد فرم باشد.

فرم در معماری دربرگیرنده، نمایاننده و انتقال دهنده مفهوم است و تنها ابزاری به شمار میآید که آدمی برای بیان آنچه در جهان درونی و در دل خود دارد و نیز برای ابراز نظر و احساس و سلیقه خود به دیگران، در اختیار دارد. به بیان بهتر اعلان نظریههای عمیق و ظریف آدمیان و به ویژه انتقال هرگونه اندیشه دارای بار هنری از سوی آنان به همنوعان حاضر و آتی که در نظر دارند تا مخاطب قرار دهند، از طریق فرم تحقق پیدا میکند. آدمی به وسیله فرم، مفهوم یا مفهومهایی را که در دل دارد، با محیط فرهنگی ـ اجتماعی خود در میان میگذارد و به این گونه است که راه دسترسی به عالم معنا را هموار میسازد.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: مبانی نظری معماری

شنبه ٩ اسفند ۱۳۸٢

آفرینش فرم در معماری

فرم یکی از مقولههای اساسی آفرینش معماری به شمار میآید. در واقع سنگینترین وظیفهای که برای معمار میتوان قائل شد، آفرینش فرم است، چرا که معمار بایستی در این مرحله با به کار گرفتن ماده زیبایی بیافریند، یعنی سختترین موجودیت را برای انتقال ظریفترین معناها بکار گیرد. بر این اساس مقوله آفرینش فرم در معماری مستلزم بیشترین تلاشهای ذهنی معمار میباشد و او بایستی گزینش مواد و مصالح ساختمانی برای سطوح مختلف اثر، هم در جزئیات و هم در کل، را با اندیشه و تدبیر فراوانی انجام دهد. از این رو آفرینش فرم در معماری برای معمارانی که نمیخواهند آثارشان فاقد بار معنوی، هنری، فرهنگی، انسانی ـ الهی، مدنی و اجتماعی باشد، بینهایت حیاتی و سرنوشتساز به شمار میآید.

آفرینش فرم در معماری از حیث انتقال مفاهیم و اندیشههای مورد نظر معمار به مخاطب و برقراری ارتباط دوسویه با وی، از اهمیت زیادی برخوردار است. فرم ساختمانها میتوانند حامل بارهای معنایی متفاوتی باشند. گاه بارهای معنایی یک ساختمان به قدری بر ذهن آدمیان تأثیر میگذارد که خود ساختمان با مفهوم و معنای آن یکی در نظر گرفته میشود، یعنی مصداق و مفهوم به یگانه شدن میل میکنند و سبب میشوند تا بار هنری معماری نمودی نمادین پیدا کند. این پدیده بیشتر نزد غیرمعماران و یا در برخی از آفرینشهای استثنایی معماران مشاهده میشود.

در خلق یک اثر معماری و رسیدن به فرم آن، میتوان دو روش را در پیش گرفت: اول اینکه فرمهای موجود در محیط شهری و سایر زیستگاههای انسانی را بازآفرینی کرد و دیگر اینکه فرمهای جدید و به هنگام شدهای با تکیه بر مفاهیم هنری، فرهنگی، انسانی ـ الهی، مدنی و اجتماعی خلق نمود. اما بایستی در نظر داشت که تکرار و بازآفرینی فرم ـ چه این فرم از محیط شهری و تجربههای متداول در آن برگرفته شده باشد و چه خود معمار آن را پیشتر خلق کرده باشد ـ نمایانگر ناتوانی معمار در آفرینش فرآوردهای به هنگام شده است.

گذشته از مباحث مربوط به نحوه آفرینش فرم در معماری که در بالا بدان اشاره گردید، مسأله مهمی که باید مورد بررسی قرار گیرد، این است که فرم در معماری از چه اهمیت و کارکردی برخوردار است که در مباحث معماری معاصر تا این حد به مقوله فرم و مقولات مرتبط با آن پرداخته میشود؟

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: مبانی نظری معماری

چهارشنبه ٦ اسفند ۱۳۸٢

فرم و معنا در آفرینش معماری

آفرینش معماری همواره با دو مقوله اساسی سر وکار داشته است: فرم یا شکل و مفهوم یا معنا. این دو مقوله که به ترتیب جنبههای صوری و معنایی معماری را تشکیل میدهند، از بحثانگیزترین مقولات در طول تاریخ معماری بخصوص معماری معاصر بوده‌اند.

آفرینش یک اثر معماری توسط معمار فرایندی است که از مقولات ذهنی و معنایی آغاز میگردد و در نهایت به مقولات عینی و صوری میانجامد. توانایی و خلاقیت یک معمار و در کل یک هنرمند در این است که بتواند اندیشههای مورد نظر خود را در قالب فرم و فضای ساخته شده برای بیننده یا استفاده کننده اثر در معرض نمایش بگذارد. از این رو در برخورد با یک اثر معماری لایههای مختلفی در آن قابل مشاهده و بررسی است: لایههای عینی و ظاهری از قبیل فرم و شکل بنا که در نگاه نخست کاملاً مشهود و بارز است و لایههای ذهنی و باطنی از قبیل اندیشهها و ایدههای معمار که در بطن اثر مستتر است و با قدری تأمل در کلیت بنا و اجزاء آن و نیز شناخت قبلی از سازنده اثر میتوان به وجود آنها پی برد. به عبارت دیگر یک اثر معماری از کالبد فیزیکی و ساختاری و روح معنوی که توسط معمار در آن کالبد دمیده میشود، تشکیل میگردد.

همواره این سؤال در میان معماران مطرح بوده است که در آفرینش یک اثر معماری کدام جنبه آن بر جنبه دیگر برتری دارد و بایستی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. گرایش معماران به یکی از این دو مقوله به ترتیب موجب شکلگیری معماریهای فرمالیستی (فرمگرا) که در آنها فرم اثر بیشتر مورد توجه قرار میگیرد و معماریهای کانسپچوال (مفهومگرا) که در آنها مفهوم بارزتر از فرم اثر میباشد، گردیده است. این گرایشها در معماری امروز کشورمان و بخصوص در میان دانشجویان معماری نیز به وضوح قابل مشاهده است.

با توجه به آنچه گفته شد، این سؤال مطرح میگردد که فرم و معنا در شکلگیری یک اثر معماری از چه جایگاه و اهمیتی برخوردارند و هنگام قضاوت پیرامون آثار معماری چگونه میتوان این دو جنبه را در کنار هم دید و بررسی نمود؟ آیا اصولاً میتوان اولویتی برای فرم یا مفهوم در طراحی و نقد معماری قائل شد و در سنجش و ارزیابی معماری، یکی از دو مقوله را بیشتر مورد توجه قرار داد؟

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: مبانی نظری معماری

یکشنبه ۳ اسفند ۱۳۸٢

سخنی با خوانندگان5

رویکردهای جدید مسابقات معماری

پیشینه برگزاری مسابقات معماری در کشور ما به سال‎های نه چندان دور قبل از انقلاب برمی‎گردد. در دوران پس از انقلاب (عمدتاً از دهه 70 به این سو) نیز جامعه معماری کشور شاهد برگزاری مسابقات متعددی بوده است که از مهمترین آنها می‎توان به مسابقه فرهنگستان‎های جمهوری اسلامی و کتابخانه ملی ایران در دهه 70 و نیز مسابقه پارک فناوری پردیس و ساختمان مرکزی صنعت نفت طی سال‎های اخیر اشاره نمود. اما چند سالی است که رویکرد جدیدی در مسابقات معماری از نظر ماهیت و نحوه برگزاری مشاهده می‎شود. از جمله این مسابقات جدید می‎توان از جایزه بزرگ معمار که تاکنون سه دوره آن برگزار شده است و نیز مسابقه کوشک جهانی که اخیراً برگزار گردید، نام برد. آنچه که وجه شباهت این دو مسابقه به شمار می‎آید، پشتیبانی این مسابقات از سوی اسپانسرهای مالی و نیز حضور داوران خارجی در گزینش آثار می‎باشد.

جایزه بزرگ معمار، مسابقه‎ای که به تدریج در جامعه معماری کشورمان نهادینه می‎شود، امسال سومین سال برگزاری خود را پشت سر گذاشت. این مسابقه از حیث گستردگی دامنه نفوذ که اکثریت جامعه معماران حرفه‎ای را دربرمی‎گیرد و نیز از نظر نحوه برگزاری در نوع خود مسابقه‎ای کم‎نظیر به حساب می‎آید. جایزه این مسابقه به آثار ساخته شده معماری تعلق می‎گیرد و این ویژگی مهم جایزه معمار محسوب می‎شود، چرا که آثار معمارانی در این مسابقه شرکت داده می‎شود که توانسته‎اند با گذر از محتوا به فرم، اندیشهها و ایدههایشان را در قالب فرم ساخته شده به معرض نمایش گذارند. از این رو این جایزه می‎تواند آیینه تمام‎نمایی از قابلیت‎های معماری کشور از نظر میزان برخورداری از ساختمان‎های واجد ارزش‎های هنری و معماری، به حساب آید.

مسابقه کوشک جهانی نیز که به همت مجله معماری و شهرسازی ترتیب داده شده بود و نتایج آن در ماه گذشته اعلام گردید، مسابقه‎ای با ویژگی‎های منحصربفرد می‎باشد. به اذعان بسیاری از صاحب‎نظران، ویژگی مهم و بی‎نظیر این مسابقه ماهیت کانسپچوال آن و نیز مورد پوشش قرار دادن قشر جوان جامعه بود. در این مسابقه آنچه که مورد قضاوت قرار گرفت، فکر و ذهن خلاق دانشجویان بود و نه اعتبار بعضاً کاذب برخی مشاوران معتبر. برگزاری این نوع مسابقات معماری با توجه به شور و شوقی که در میان جامعه معماری بخصوص دانشجویان و معماران جوان ایجاد می‎کند، حرکت بسیار ارزنده‎ای است که می‎تواند با ترغیب جوانان مستعد جهت توجه به مفاهیم نظری معماری، در درازمدت ثمرات مطلوبی برای معماری کشور داشته باشد.

بطور کلی ماهیت مسابقات معماری بگونه‎ای است که در آن معماران ناشناخته و جوان فرصت بروز و ظهور پیدا می‎کنند و می‎توانند با معرفی خود به جامعه معماری، پیشرفت خود را در عرصه حرفه‎ای تسریع بخشند. برگزاری مسابقات معماری با رویکردهای جدید، چه با اولویت قائل شدن به کانسپت و چه با ارزش قائل شدن به طرح و ساخت، دربردارنده آثار و نتایج مثبتی است که فارغ از نحوه داوری‎ها و چگونگی گزینش آثار، در کل می‎تواند برای معماری کشور مفید واقع شود، زیرا در سایه چنین مسابقاتی است که توان نظری و عملی جامعه معماری مورد سنجش و ارزیابی قرار می‎گیرد.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: