بدون شک فعالان عرصه معماری ایران در هر دو حوزه نظر و عمل، بر ضرورت حضور جدی نقد معماری در محافل دانشگاهی و حرفه­ای اتفاق نظر دارند. اما متأسفانه از آنجایی که در جامعه ما بطور اعم و در جامعه معماری کشور بطور اخص، فرهنگ نقد هنوز چنان­که باید و شاید جا نيفتاده است، بيشتر جنبه منفی نقد در نظر گرفته می­شود و در نتیجه در برابر آن موضع­گیری­های بعضاً غیرمنطقی اتخاذ می­گردد. از این­رو اول باید روشن کنیم که منظور ما از نقد چیست و ملاک­های آن کدامند؟ بایستی توجه نمود که نقد صرفاً نفی یا اثبات موضعی خاص نیست، بلکه آشکار نمودن نکته­سنجانه و اندیشمندانه وجوهی است که اگر آشکار نمی­شدند، از آنها غافل می­ماندیم. نقد معماری نیز بیش از آنکه باعث توقف یا تقویت پروژه­ای گردد، از آنجا که به بحث و گفتگو دامن خواهد زد، حائز ارزش و اهمیت فراوانی است.

منتقد معماری با استفاده از حواس و فهم خود، محیط ساخته­شده و اثر آن را بر ساکنان و کاربران تحلیل و ارزیابی می­کند. تجربه ذهنی نقدنویس، که منتج از ارزیابی­های او از فضای ساخته­شده بر اساس ملاک­هایی معین است، برای اینکه به خوبی به خواننده انتقال پیدا کند، باید در سطحی گسترده قابل فهم باشد. توجه به مؤلفه­ها و جنبه­های عینی اثر می­تواند در تحقق این امر تا حدودی مؤثر باشد و نقد معماری را برای همگان ملموس­تر سازد. بر این اساس، ملاک­های مورد استفاده برای ارزیابی اثر، در نقد معماری از اهمیت خاصی برخوردار است. اصولاً ارزیابی یک اثر معماری مبتنی بر ملاک­هایی است که در فضای عقلانی شکل می­گیرد و ارزش­ها و برداشت­های زمانه را در خود منعکس می­کند، مثلاً در قرن نوزدهم زیبایی­شناسی بصری، هماهنگی، ریتم و تناسب و در قرن بیستم کارکردانگاری و صداقت در بیان سازه و مصالح، ملاک نقد قرار گرفته است که همین موضوع نشانگر وجود دو نوع ملاک ارزیابی متفاوت در دو برهه زمانی مختلف می­باشد.

توجه به این نکته که معماری فضایی را فراهم می­سازد که در آن زندگی به وقوع می­پیوندد، اهمیت و ضرورت نقد معماری را بیشتر باز می­نمایاند. مردمی که روزانه با یک اثر معماری سروکار دارند یا خواهند داشت، حق دارند که از چند و چون آن آگاه باشند و یا در مورد آن نظر دهند. از این­رو نقد معماری به عنوان مقوله­ای آمیخته با زندگی روزانه مردم محسوب می­شود و بایستی همچون دیگر مقولات زندگی از جمله اقتصاد، فرهنگ و ... حضوری جدی در روزنامه­ها و جراید داشته باشد، حضوری که قطعاً نتایج پرباری را به دنبال خواهد داشت. از جمله آثار این حرکت ارزشمند فرهنگی می­تواند معرفی نمونه­های خوب معماری به مردم و افزایش آگاهی آنان نسبت به نقش مؤلفه­های مختلف زیبایی­شناختی در روند شکل­گیری محیط ساخته­شده و متعاقباً بالا رفتن انتظارات آنان از فعالان حرفه معماری و پیگیری مصرانه مطالباتشان در زمینه کیفیت فضای ساخته­شده باشد. چه بسا نهادینه شدن فرهنگ نقد معماری و افزایش آگاهی مخاطبین عام از عناصر باارزش تشکیل­دهنده یک اثر معماری، راه را بر فعالیت بسازبفروشانی که تنها در پی تأمین منافع مادی خویش هستند، ببندد و به تدریج کیفیت فضاهای معماری و شهری کشور را متحول سازد، امری که فضای کنونی معماری و شهرسازی کشور به شدت محتاج آن است تا شاید اندکی از آشفتگی­های ادراکی و بصری که در جای­جای شهرهایمان دیده می­شود، کاسته شود.

نکته­ای که در پایان بایستی به آن اشاره نمود، تفاوت میان نقد روزنامه­نگاران درباره شهرها و ساختمان­ها و نقد نظری دانشگاهیانی است که مباحث فلسفی خاص مربوط به معماری را مطرح می­کنند. نقد مطبوعاتی بیش از حد بر توصیف یا واکنش احساسی مبتنی بوده و فاقد چارچوب مفهومی است، مثل اینکه بگوییم فلان ساختمان فوق­العاده است. در مقابل نقد نظری دانشگاهی نیز به علت پیچیدگی­های ناشی از طرح مباحث فلسفی در آن، برای مخاطب عام به سختی قابل درک است. از این­رو به نظر می­رسد تدوین زبانی مناسب برای نقد معماری بگونه­ای که برای مردم عادی و غیرمتخصص نیز قابل فهم باشد، از ضرورت­های کنونی جامعه معماری کشور است، زبان و الگویی که فارغ از جنبه­های احساسی، از نوعی منطق روش­شناختی پیروی کند و بتواند دانش و آگاهی مردم را نسبت به معماری و محیط ساخته­شده پیرامونشان افزایش دهد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این یادداشت در روزنامه همشهری مورخ سه­شنبه 30 تیرماه 83 با عنوان سنگ محک در معماری به چاپ رسیده است.