:: زروان: پژوهشگاه هنر و معماری ::

دوشنبه ۳٠ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ نقشها و کارکردها2

خانه تنها پناهدهنده روزها و شبهای حاضر ما نیست، در حفاظ آن صندوقچه گذشته خود را نیز از خلال خاطراتمان بارها باز و بسته میکنیم. وقتی در خانهای جدید به یاد خانههای گذشته میافتیم، به سرزمین کودکی نیز سفر میکنیم و کودکی ساکن خود را منزل به منزل به خانه امروز میآوریم. گویی چیزی بسته، محافظ و پناهدهنده میبایست یادهای گذشته را در خود جا دهد. خانه زادگاهی سلسله مراتب کارکردهای مختلف سکونتکردن یا زندگی در یک خانه را برای همیشه در لوح وجود ما حک میکند. فراسوی همه ارزشهای مثبت پناهدهی و محافظت، در خانه زادگاهی ارزشهای تخیل شکل میگیرند. آنها واپسین ارزشهایی هستند که حتی پس از ویرانی خانه همچنان باقی خواهند ماند. از اینرو برای گاستون بشلار مهمترین حسن خانه این است که رویا را در خود می پروراند و محافظ رویاپرداز است. خانه به ما این امکان را میدهد که در آرامش در خیالات خود غرق شویم. اگر خانههای گذشتههای دور در ما فراموشنشدنیاند، از آن روست که خاطرات خانههای قدیمی از خلال رویا بارها و بارها زنده میشوند. بشلار با نقل خاطرات بعضی از نویسندگان از خانههای کودکیشان، بر خانه به عنوان مرکز نخستین نیروی پنهان و پناهدهنده تأکید میکند که شاید اولین تجلی کارکرد سکونت است. او میخواهد نشان دهد که خانه یکی از بزرگترین نیروهای ادغام اندیشهها، خاطرات و رویاهای آدمی است. البته باید توجه داشت در این ادغام عنصر پیونددهنده تخیل است که گذشته، حال و آینده خانه را واجد پویشهای متفاوتی میکند، پویشهایی که اغلب در هم تداخل میکنند، گاهی با هم در میافتند و زمانی هر یک دیگری را بر میانگیزانند.

در یک کلام میتوان گفت خانه نخستین جهان آدمی است و او را از امکانات و احتمالات دور نگه میدارد و به او ادامه و استمرار را توصیه میکند و بدون آن انسان موجودی پراکنده است. خانه نه تنها حفاظی در برابر رعد و برق آسمانی است، بلکه میخواهد تا انسان را از طوفانهای زندگی نیز برکنار دارد، به تعبیری دیگر هم جسم است و هم روح.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

بخشی از این یادداشت به همراه یادداشتهای خانه؛ نهاد سکونت (1و2)، خانه؛ مفاهیم و معناها (۱و۲و۴) و خانه؛ نقشها و کارکردها (1) در روزنامه همشهری مورخ دوشنبه 30 آذرماه 83 با عنوان خانه، گوشهای برای آسودن ... به چاپ رسیده است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

یکشنبه ٢٩ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ نقشها و کارکردها1

خانه نقطهای است که شکل محیطی مفروض را به مکانی مسکون تغییر میدهد. انسان با ساختن خانه از فراخنای بیانتهای پیرامون خود در یک نقطه گرد میآید و از پراکندگی و گریزندگی طبیعت به جمعشدن و تمرکزیافتن روی میآورد. او در طبیعتی که بدون حضور انسان، رهاشده، پراکنده و فاقد معنی است، با حضور خود تمرکز، تجمع و معنی پدید میآورد و با بناکردن خانه به این تمرکز و تجمع واقعیت میبخشد.

خانه جهانی سرشار از پدیدههای طبیعی و انسانی را متجلی میگرداند. عالم پدیدهها جهانی است که بیواسطه توسط خانه گردآوری و پدیدار میگردد. خانه تنها به پدیدآوری کیفیات جوی محیط (همچون نور) اکتفا نکرده و میباید خلق و خوی آن فعالیتهایی را که در درونش جریان مییابند، نیز آشکار سازد. وظیفه اصلی هر خانه افشای جهان نه به صورت گوهر و عصاره، بلکه به شکل فراخوان، یعنی در قالب ماده و رنگ، موضعنگاری و گیاهان، فصول، آبوهوا و نور است. این گونه از افشا با بهرهگیری از دو روش مکمل یکدیگر حاصل میآید: به یاری باز بودن نسبت به جهان پیرامون و به یاری عرضهداشت کنجی برای عزلت از جهان مزبور. این کنج عزلت مکانی که در آن جهان بیرون به فراموشی سپرده شده، نبوده، بلکه جایی است که انسان خاطرات خود را از جهان در آن گرد آورده و آنها را با زندگی روزمره، خورد، خواب، صحبت و سرگرمی خود مرتبط میگرداند.

خانه با مطرح شدن به عنوان پیکرهای معمارانه در محیط هویت ما را محرز کرده و امنیت را بر ما ارزانی میدارد و سرانجام هنگام پاینهادن به خانه به آسایش دست مییابیم. در خانه چیزهایی را مییابیم که بر آنها وقوف داشته و گرامیشان میداریم. ما آنها را با خود از بیرون آورده و به خاطر آن که بخشی از جهان ما را میسازند، در کنارشان به زندگی میپردازیم. همچنین با مساعدتگرفتن از خانه، دوستان جهان شده و جای پایی را که برای فعالیت در آن نیاز داریم، برای خود فراهم میآوریم.

خانه حتی هنگامی که نزد مردم شهرنشین ناهنجاری بسیار دیده، بیشترین نقش شکلدهی به روحیهها و به رفتارها را به عهده میگرفته است. خانه همواره در طول تاریخ به عنوان فضای حدفاصل میان فرد و جامعه انگاشته میشده و نقطه آغاز تحرک اجتماعی، تحرک فرهنگی، تحرک اقتصادی و تحرک فضایی انسان بوده است. هر قوم تا پیش از پذیرفتن بیچون و چرای مدلهای کاربردی ـ کالبدی نو به گونهای خاص خود، بخشی از نقش پروش فردی و فردی ـ اجتماعی را به محیط خانه واگذار کرده و در رابطه با آن به چگونگیهای شکلی آن اندیشیده است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

جمعه ٢٧ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ مفاهیم و معناها4

بیشتر ما این تجربه را داشتهایم که از خانهای به خانه دیگر نقل مکان کنیم یا مسکنی بیابیم که در وحله نخست بیگانه، ناخوشایند و شاید حتی خصومتآمیز باشد. اما با گذشت زمان ما از خانه جدید و متعلقات آن چنان استفاده میکنیم که گویی مدتهاست آنها را بکار میبریم. میتوانیم وقتی به آن باز میگردیم، در آسایش باشیم، استراحت کنیم و خودمان باشیم. اما چرا در این مکان بخصوص میتوانیم خودمان باشیم تا جاهای دیگر؟ به نظر میرسد تصور ما از فضاهای شخصی که تا اندازهای امتداد عینی و ملموس خود ما است، بسط مییابد تا خانهای را که برای خودمان برگزیدهایم، نیز در برگیرد.

ما همانطور که به خانه، این گوشه دنج و کوچک در جهان عادت میکنیم و آن را از خودمان میدانیم، خصوصیاتی از خودمان را نیز بر طرح و عناصر فیزیکی آن فرا میافکنیم. اثاثیه و نحوه چیدن آنها، تصاویری که نصب میکنیم و گیاهانی که میخریم و پرورش میدهیم، همه نمودهایی هستند از تصویری که ما از خودمان داریم و همه پیامهایی درباره خودمان هستند که میخواهیم به خودمان و به نزدیکانی که به خانهمان دعوت میکنیم، منتقل شوند. بدینترتیب خانه ممکن است به دو صورت دیده شود: اول تجلی آشکاری از خود که در این حالت پیامهای روانی از خود به سوی نماد عینی خود جاری میشود و دوم به صورت کشف و شهود ماهیت خود که در این حالت پیامها از نماد عینی به جانب خود باز میگردند.

با توجه به آنچه گفته شد، خانه بازتابی است از اینکه انسان خود را چگونه میبیند. خانه متشکل از فضای محصور درونی و فضای باز بیرونی است و بدینترتیب دو جزء بسیار مهم و متفاوت دارد: فضاهای داخلی و صورت خارجی. لذا خانه به خوبی چگونگی تصور فرد از خود را به دو طریق باز میتاباند: به واسطه فضاهای خصوصی درون و فضاهای عمومی برون. فضای خصوصی خودی است که از منظر درونی دیده میشود و فقط بر نزدیکانی آشکار میشود که به درون خانه دعوت شدهاند و فضای عمومی آن خودی است که برمیگزینیم تا به سایرین نشان دهیم.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

چهارشنبه ٢٥ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ مفاهیم و معناها3

گاستون بشلار، فیلسوف فرانسوی، از پدیدارشناسانی است که مفهوم خانه را در نوشتههای خود مورد توجه قرار داده است. او به پژوهش پدیدارشناختی در ارزشهای باطنی، خصوصی و درونی خانه میپردازد و در زیباییشناسی فضا به بوطیقای مکانهای بسته و محدود خانه، آشیانه و گوشههای دنج خانه توجه خاصی دارد. به نظر او خانه باید همزمان در وحدت و یکپارچگی و در تشکل و پیچیدگیاش مطالعه شود، به گونهای که بتوان همه ارزشهای اجزاء را در ارزشی اساسی و اصلی جا داد.

بشلار مینویسد آدمی پیش از افکنده شدن به جهان در گهواره خانه نهاده شده است. در خانه آشنایی با جهان بیواسطه صورت میپذیرد. آنجا نیازی به گزینش مسیر و جستجوی هدف نیست. جهان در خانه و حول آن به سادگی ارزانی گردیده است. میتوان گفت خانه مکانی است که وقوع زندگی روزمره را در خود گرفته است و زندگی روزمره معرف چیزی است که تداوم خود را در هستی حفظ کرده و از این رو همچون تکیهگاهی آشنا به پشتیبانی ما مینشیند.

از دیدگاه بشلار هر فضایی که بتوان در آن به واقع مسکن گزید، مفهوم خانه را از آن خود میکند. همچنانکه میتوان در پناه ضخامت دیوارهای محکم ترسید و خود را در معرض خطر دید، میتوان برای تسلی خود به نیروی تخیل دیوارهای فرضی برافراشت. بدینترتیب در نگاه نخست هر مأمن و پناهگاه، هر گوشه دنج و اتاقی برانگیزاننده رویاست، در فضای آن خاطره و تخیل به هم میآمیزند و به یکدیگر غنا میبخشند.

در نوشتههای بشلار خانه قبل از هر چیز فضا و مکانی درونی است. درونیبودن آن در رابطه با بیرون آن، با کوچه و خیابان، رودخانه و مزرعه، گسترههای بیرونی روستا و شهر، دریا و زمین و آسمان، طبیعت و جهان و سرانجام همه هستی، معنا و ارزش مییابد: آنچه فیلسوفان پیش از او با تعبیر عالم کبیر از آن یاد کردهاند.

برای بشلار که سکونت را در تخیل و رویاهای ما مطالعه میکند، خانه پیکر و مجموعهای از تصویرهای خیالی است که به آدمی دلایل یا پندارهای توازن و استواری را میدهد. خانه هم تصویرهایی پراکنده به ما عرضه میکند و هم مجموعه و پیکری از تصویرها و در هر دو حالت تخیل به ارزشهای واقعیت میافزاید. در تخیل ما هزار و یک تصویر ذهنی حولوحوش خانه گرد میآیند. اگر بتوانیم همه این تصویرها را تشخیص دهیم، به نحوی به روح خانه راه مییابیم و در این صورت میتوانیم روانشناسی واقعی خانه را بپرورانیم.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

دوشنبه ٢۳ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ مفاهیم و معناها2

از زمانهای دور خانه پنداری از ذره گیتی را در وجود برانگیخته است. خانه به عنوان فضایی در دل فضا به تکرار ساختار مقدماتی محیط میپردازد. کف خانه زمین را به یاد میآورد، سقفش آسمان را و دیوارهایش افق پیرامون را. هر اثر معماری خواه بنای عمومی باشد و خواه خانه، تصویری است این چنین از جهان. اما تفاوت این دو اثر در آن است که بنای عمومی به پدید آمدن کیفیتهای کلی محیط میپردازد، حال آنکه خانه محیط مزبور را در بیواسطگی ذاتیاش به نمایش میگذارد. از اینرو برای کودک حتی محقرترین و سادهترین خانه، تجلی نخستین تصور ممکن از عالم است، نخستین تصور از غیر خود که او را در پناه خود نگاه میدارد.

رابطه پیچیده میان آدمی، فضای مصنوع و جهان پیرامون رابطهای عمیق و چندبعدی است که پژوهشهای فلسفی ـ روانشناختی پیشرفته امروز بخشی از آن را بر ما آشکار ساخته است. به این رابطه سهطرفه معانی سیال پنهان در فرمها و فضاها را نیز بیفزایید تا دشواری و پیچیدگی مسأله بیشتر دانسته شود. از اینرو علاوه بر معماران، صاحبنظران حوزههای مختلف مرتبط با معماری از جمله فلسفه و روانشناسی نیز، مفهوم خانه را از جوانب متعدد مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.

در ورای فرم ظاهری خانههایمان، معانی پنهان و دلالتهایی وجود دارند که آنها را میبینیم و ادراک میکنیم. روانشناسان، روانکاوان و فیلسوفان تا اندازهای این دلالتها را کشف کرده، عوامل پیدا و پنهان دخیل در این ادراکات را یافته و از فرایند پیچیده و ناخودآگاه درک این معانی پرده برداشتهاند. بدینترتیب وظیفه یک پدیدارشناس و حتی روانکاو یا روانشناس از بیان جزئیات چشمگیر یا تحلیل چندوچون آسایش خانه بسیار فراتر میرود، به عکس باید فراسوی این تشریح ـ عینی و ذهنی ـ به جستجوی ارزشهای اولیه بود که ریشه در کارکرد نخستین و اصلی سکونت دارند. اگر جغرافیدان یا مردمشناس انواع گوناگون مسکن را بررسی میکنند، پدیدارشناس در مطالعه کار آنها، در بررسی این همه اختلاف و تنوع به دنبال کشف جوهر خوشباشی درونی، سعادت مطمئن و بلاواسطه نهفته در همه این خانههاست: آنچه در یک خانه ابتدایی، همچنان که در یک قصر اشرافی به آشیانه و صدف پناهدهنده و گرم و مطبوع نخستین نزدیکتر است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

شنبه ٢۱ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ مفاهیم و معناها1

خانه برپا داشتن و در خانه زیستن امری است فنی، علمی و اجتماعی که دادهها و پدیدههای مختلفی در شکلگیریاش دخالت دارند، پدیدههایی که بیتوجه به آنها خانه مفهومی نخواهد داشت. بر این اساس، مفهوم خانه را میتوان در سه گستره مورد بررسی قرار داد:

ـ خانه در گستره ساختمانی به مفهوم یک ساختمان با تمام شرایط و مشخصات فنی لازم،

ـ خانه در گستره کاربردی به مفهوم مکان زندگی که انسان واحد اندازهگیری و نقطه مرکزی احساسهایش میباشد،

ـ خانه در گستره اجتماعی به مفهوم خانواده و نمایانگر تصور نمادینی که واحد اندازهگیری و مرکز یا نقطه عطفش به شکل هسته اجتماعی درآمده است.

معماران و صاحبنظران گوناگون تعاریف متنوعی از خانه ارائه کردهاند که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

ـ خانه پوششی است که در تطابق با برخی شرایط، رابطه صحیحی را بین محیط خارج و پدیدههای زیستی انسانی برقرار میکند. در خانه باید یک فرد (یا یک خانواده) زندگیکند، یعنی اینکه بخوابد، راه برود، دراز بکشد، ببیند و فکر بکند (لوکوربوزیه).

ـ خانه برای ساکنانش مرکز جهان است و برای محلهای که در آن جای گرفته است، شاخصترین بنا در تحکیم مکان به شمار میرود (مور).

ـ خانه در وهله اول نوعی نهاد است و نه سازه و این نهاد برای مقاصد بسیار پیچیدهای به وجود آمده است. از آنجا که احداث خانه پدیدهای فرهنگی است، شکل و سازمان فضایی آن به شدت تحت تأثیر فرهنگی است که بدان تعلق دارد. حتی در آن زمان نیز که خانه برای بشر اولیه به عنوان سرپناه مطرح بود، مفهوم عملکرد تنها در فایده صرف یا در فایده عملکردی محض خلاصه نمیشد. وجه سرپناهی خانه به عنوان وظیفه ضمنی، ضروری و انفعالی مطرح بود و جنبه مثبت مفهوم خانه ایجاد محیطی مطلوب برای زندگی خانواده به مثابه واحد اجتماعی بود (راپاپورت).

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ نهاد سکونت2

تعالیم امروزی خانهسازی که بر بینش بهرهوری مبتنی است و به طبیعت به دیده منبع نیرویی نگاه میکند که باید تا آنجا که مجاز است، یعنی پایداری به خطر نمیافتد، مورد بهرهبرداری قرار گیرد و تمام نیرویی که از طبیعت به دست میآید، بدون کمترین هدررفتنی به مصرف برسد ـ مثلاً باید تمام درزهای ساختمان گرفته شود تا تبادل گرما و سرما به حداقل برسد، باید ساختمان رو به جهتی قرار گیرد که بیشترین انرژی گرمایی را دریافت کند و ... ـ این تصور را ایجاد کرده است که گویا هدف از ساختن خانه یا هر بنای دیگری محافظت کردن بدن انسان در مقابل باد و باران و سرما و گرما و دشمن بوده است. اما نبایستی فراموش کرد که این امور همگی الزامات خانهسازی و سازگاری آن با نیروهای طبیعت است، نه خود خانه. خود خانه چیزی است که به نیاز انسان یعنی نیاز سکنیگزیدن پاسخ میدهد و چون انسان به ساختن آن دست زده است، این الزامات بروز کردهاند. حقیقت خانه که سکنیبخشیدن است و شکل خانه که از رابطه عمدتاً بصری میان انسان و واقعیت خارجی ناشی میشود، ماهیت اساسی خانه میباشند و کیفیت بناکردن آن و الزامات مصالح و ترکیب آنها امور تبعی به شمار میروند.

با توجه به آنچه گفته شد، نقش و وظیفه معمار همانا پاسخگویی به نیاز سکونتی مردم میباشد. معمار در واقع طراح و کالبدساز فضای سکونتی مردم است. شاید معمار بتواند در معماریهای دیگر از قبیل مجموعههای فرهنگی و یادمانها، هنر و سلیقه شخصی خویش را به نمایش بگذارد، اما این قضیه در مورد مجموعههای مسکونی قطعاً پذیرفته نیست. معمار باید مشخصاً فضای مورد نیاز افراد را با مهارت و به بهترین وجهی به وجود آورد، نه اینکه فضای خواست خودش را به آنها تحمیل کند. بنابراین معمار با طراحی و ایجاد فضایی سازگار با روحیات انسانی و محیط میتواند به مطلوبیت و زیبایی مسکن بیفزاید و خانه را به مفهوم واقعی آن، به نهادی برای سکونت انسانها تبدیل نماید.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

یکشنبه ۱٥ شهریور ۱۳۸۳

خانه؛ نهاد سکونت1

داشتن مسکن امری است که تقریباً هر موجود زندهای با آن درگیر است و به نوعی سعی در فراهمکردن آن دارد. نیاز به خانه نیازی آن اندازه اساسی است که انسانها از اولین لحظههای آشنایی با خویشتن و با محیط، به ساختنش مبادرت ورزیدهاند و این امر تا آن اندازه برایشان پرمعنی، ظریف، تعیینکننده و حیاتی بوده که اجرایش را خود به عهده گرفته و اندیشههای خود را به زبان مهارتهای فردی و جمعی و قومی خویش بر شکل و شالوده مسکن خود منقوش کردهاند. از اینرو با اطمینان میتوان گفت که فضاهای مسکونی مهمترین فضاهای زیستی ساخته بشر هستند.

مطالعات و پژوهشهای فراوانی درباره پدیده سکونت (خانه ساختن و در خانه زیستن) و چگونگی خانه مسکونی انسان در زمانهای گذشته صورت گرفته است که برجستهترین آنها را میتوان در سه گروه مورد بررسی قرار داد:

1. بررسیهایی که به چگونگیهای کمی و کیفی کالبدی خانه میپردازند و به کمک ویژگیهای معماری (و بیشتر ساختمانی ـ کالبدی) رابطههای خانه را با محیط آن باز میشناسانند.

2. بررسیهایی که در حیطه خاص مردمشناسی صورت میگیرند.

3. نوشتههای کسانی که بر پایه اصول شناختهای از بینش علمی جدید نسبت به پدیدههای حیات و حیات انسانها، به شناخت و معرفی خانه و نیز بازشناسی پدیده در خانه زیستن قبایل و گروههای اجتماعی متفاوت و مختلف میپردازند.

سومین رده از بررسیها به دلیل توجه دقیق و پیگیر به دو حد نهایی از پدیده سکونت، دسترسی به بیشترین برداشت را برای ما ممکن میسازند. این دو حد عبارتند از: محیط با وسیعترین معنایی که از پدیدههای گسترده بر آن برمیآید و خانه به مثابه محصول کالبدیای که برای پاسخگویی به نیازهای ملموس و روزمره فردی و جمعی انسان زنده در همان محیط، به کمک مصالح ساختمانی معینی، ساخته و پرداخته میشود.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

جمعه ۱۳ شهریور ۱۳۸۳

فقر سکونت؛ بحران واقعی مسکن2

اندیشه هایدگر نیز درباره سکونت به نظر بشلار بسیار نزدیک است. از نظر او با اینکه طرز و طریق بودن انسانها بر روی زمین سکونتکردنشان است، لیکن سکونت به شیوه امروزی فقط نمود یک رفتار آدمی در میان مجموعهای از رفتارهای دیگر او و امری جنبی است. کارکردن در شهر و سکونتکردن در حومه، سفرکردن و گاه در اینجا و گاه در آنجا سکونتکردن و دیگر اشکال سکونت امروز، چیزی جز تصاحب یک خانه نیست. هایدگر میگوید هرچند در سکونت انسان شؤون و اوصاف بسیار دیگر نهفته، اما جوهر اصلی آن وجه شاعرانه آن میباشد که در عصر حاضر به فراموشی سپرده شده است.

با این اوصاف، براستی موقعیت سکونت در روزگار بیثبات ما چیست؟ اگر سکونت و آرامش در شهرنشینی پراضطراب شهرهای کنونی به خطر افتاده است، چگونه میتوان از معماری خانه که باید تضمینکننده سکونت و آرامش باشد، سخن گفت؟ آیا رخت بربستن شکل آیینی و فرهنگی سکونت از معماری امروز، نتیجه اضطراری فنون و صنایع ساختمانی دوره جدید یا شتاب شهریشدن و تداوم این شتاب در کلیه شؤون زندگی شهری و لذا چارهناپذیر است؟ اما سکونت که با هستی و حضور انسان بر روی زمین ملازمه و سنخیت دارد، تابع اقتضائات ناشی از شتاب شهرنشینی که ماهیتی جز اضطراب ندارد، نمیشود و لذا انسان امروز در خانه امروزی به سکونت دست پیدا نمیکند. در این صورت آیا انسان امروز آیین و فرهنگ دیگری برای سکونت و معماری ایجاد کرده یا اصلاً سکونت و معماری امروز از هرگونه آیین و فرهنگ بینیاز است؟

در واکنش به مطالب یادشده، برخی این سؤال را مطرح میکنند که آیا اینگونه سخنگفتن درباره خانه در زمانی که داشتن سرپناهی با حداقل امکانات آسایش، نیاز اولیه صدها میلیون مردم روی زمین است، خیالپردازی و نادیدهگرفتن اولویتها نیست؟ کسانی که چنین ایرادی وارد میکنند، خانه را مسألهای اجتماعی میدانند که دولتها باید آن را حل کنند. اگر خانه فقط مقداری مصالح و نیرویی برای ترکیب این مصالح بود، میشد مسأله را در حد یک وظیفه اجتماعی برای دولتها کاهش داد، اما مسأله این است که در تعریف خانه، معمار چه نقشی دارد و راه خود را برای طراحی از کجا باید پیدا کند؟ منظور از معمار صاحب آن استعداد و قوهای است که با درک روابط انسان با زمین و آسمان، میتواند خانه او را طراحی کند و از زمین برآورد. مهم نیست که در گذشته این کار را افرادی بینام و نشان و یا معمارانی نامآور انجام داده باشند.

در پایان این نکته را نیز بایستی در نظر داشت که گذشته از نقش و رسالت مهم معماران در حل بحران سکونت، لازمه دستیابی انسانهای امروزی به سکونت این است که آنان برای سکونتکردن بنا کنند و برای سکونتکردن فکر کنند. به بیان بهتر، نخست باید تصاحبکنندگان خانهها و بناها سکونتکردن را بیاموزند، اگر چنین آموختنی در هنگامه شتاب و اضطراب عصر کنونی اصلاً امکانپذیر باشد.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۳۸۳

فقر سکونت؛ بحران واقعی مسکن1

امروزه به دلیل افزایش جمعیت، همه به اتفاق و به حق از کمبود مسکن سخن میگویند و کوشش فراوانی میشود تا با ساختن واحدهای مسکونی، توسعه مجتمعهای مسکونی و برنامهریزی مؤسسات ساختمانی، این کمبود مرتفع شود، اما هر اندازه هم کمبود مسکن واقعیتی سخت و تلخ، واقعیتی فلجکننده و مخاطرهآمیز باشد، باز مصیبت واقعی سکونت به دلیل فقدان واحدهای مسکونی نیست. مصیبت واقعی سکونت که هم قدیمیتر از جنگهای جهانی و ویرانیهای آنهاست و هم قدیمیتر از معضل افزایش جمعیت، این است که انسان امروزی شناختی از مفهوم و آیین سکونت ندارد و هنوز بحران واقعی مسکن را اصلاً به مثابه مصیبت درک نمیکند.

خانهها و واحدهای آپارتمانی و مجتمعهای مسکونی که به عنوان مسکن نوین در جهت حل بحران مسکن ساخته شدهاند و از رهآوردهای جنبش مدرن به شمار میروند، چیزی جز سرپناه نیستند، اگرچه اثراتی چشمگیر و انکارناپذیر در بهبود شرایط زندگی آدمی بر جای نهادهاند. طرح معماری آپارتمانهای امروزی میتواند بسیار خوب باشد، نگهداریشان ساده باشد، به حد مطلوب ارزان باشند، در معرض هوا و نور آفتاب باشند، اما آیا به راستی وجود این آپارتمانها میتواند به خودی خود ضامن سکونت افراد در آنها باشد؟ با اطمینان خاطر میتوان گفت که این خانههای مدرن از همه نظر عملی و بهداشتی هستند، اما شباهتی به خانه ندارند و نمیتوانند تمامی خواستههای سکونت خصوصی را برآورده سازند. از اینرو سکونت پرورشیافتگان خانههای امروزی که بیش از چند واژه بیروح و کمعمق و در همین حد فضا و رابطه از خانه تصوری ندارند، سکونتی فقیر و ناچیز است، اگرچه خانههایشان بسیار گرانقیمت باشد.

از دیدگاه گاستون بشلار (Gaston Bachelard)، فیلسوف فرانسوی، در شهرهای بزرگ مفهوم واقعی خانه دیگر معنایی ندارد. ساکنان شهرهای بزرگ در جعبههای روی هم گذاشتهشده زندگی میکنند و خانه تخیل آدمی در شهر ریشه نمیدواند. بناها در شهرهای بزرگ فقط ارتفاعی خارجی و بیرونی دارند. در آنها آسانسور جادو و مبارزطلبی پلهها را که فضیلتشان نزدیککردن انسان به آسمان بود، از میان برده است و از آنجا که در این شرایط خانه ما فقط نوعی افقیبودن را تداعی میکند و همه اتاقها و گوشهها و فضاهای بسته در یک سطح قرار گرفتهاند، از یکی از اصول اساسی برای تعریف و طبقهبندی ارزشهای خصوصیبودن، باطنیبودن و درونیبودن محروم شدهایم. در شهرهای بزرگ میتوان فقدان رابطه خانه با همه هستی و عالم را که بشلار جهانبودن خانه مینامد، نیز به کمبود یا نبود این ارزشها که به عمودیبودن خانه وابستهاند، افزود، چرا که خانهها دیگر در طبیعت قرار ندارند و روابط مسکن و فضا ساختگی و تصنعی است.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات:

سه‌شنبه ۳ شهریور ۱۳۸۳

سخنی با خوانندگان11

مسابقه معماری آتیسنتر؛ تجربهای متفاوت اما ...

ماه گذشته، جامعه معماری کشور شاهد معرفی برگزیدگان مسابقه طراحی مجموعه آتیسنتر، یکی از بزرگترین مسابقات تاریخ معماری کشور، بود. مجموعه آتیسنتر عظیمترین پروژه تجاری، مسكونی، توریستی و تفریحی ایران با زیربنایی بالغ بر ۴۰۰ هزار مترمربع میباشد که در قطعات ۶۶ و ۶۷ شهرك قدس توسط شركت آتیساز احداث خواهد شد. در برنامه فیزیکی این مجموعه بزرگترین بازار سرپوشیده (شاپینگمال) تهران، یك هتل ۵ ستاره، فضاهای مسكونی، اداری، تفریحی و تجاری پیشبینی شده است. ۱۰ شركت مهندسین مشاور از میان 40 مشاور توسط كارفرمای این مجموعه (سازمان عمران و مسكن بنیاد مستضعفان) انتخاب و به شرکت در این رقابت بینالمللی دعوت شده بودند که در نهایت ۷ مشاور از دعوتشدگان حاضر به ارائه طرح شدند. در این رقابت که بصورت تکمرحلهای برگزار گردید، حقالزحمهای برابر 40 میلیون تومان برای هر یک از مشاوران شرکتکننده در نظر گرفته شده بود و همه آنها ملزم به داشتن شریک خارجی و بهرهگیری از همكاری یك شركت غیرایرانی بودند.

متأسفانه مسابقهای در این سطح که در نوع خود از ویژگیهای منحصربفردی برخوردار بود، در جامعه معماری کشور بازتاب گستردهای نداشت و بیبرنامگیهایی که در روند برگزاری آن کاملاً مشهود بود، انتقادات فراوانی را در میان شرکتکنندگان برانگیخت. با اینکه بارها از سوی صاحبنظران ضعفهای برگزاری مسابقات معماری انجامیافته در کشور از نظر برنامهریزی، زمانبندی، هیئت ژوری و .... مورد اشاره قرار گرفته است، اما نواقص بارها گفتهشده، در این مسابقه نیز به چشم میخورد، از جمله تغییر ترکیب هیأت داوران و تقلیل اعضای ژوری به سه نفر به علت عدم حضور سیدرضا هاشمی، رم كولهاس، پرفسور دالكو و ... در هیأت داوری. همچنین این مسابقه فاقد سایت رسمی اطلاعرسانی بود؛ سایتی که میتوانست ضمن ارائه اخبار مربوط به مسابقه، به معرفی طرحها و انتشار آرای داوران و مباحث پیرامون مسابقه بپردازد.

با توجه به گسترش دانشکدههای معماری کشور در سالهای اخیر و افزایش تعداد دانشجویان و فارغالتحصیلان معماری که همگی مشتاق انجام کار و تجربه هستند، این مسابقه میتوانست از حیطه رقابت محدود 7 مشاور خاص خارج شود و با تبدیلشدن به میدانی برای رقابت جوانان، شور و نشاطی در جامعه معماری کشور بیافریند و زمینهای برای بروز و ظهور استعدادهای جوان معماری فراهم نماید. در سایه چنین حرکتی چندهزار دانشجو، معمار جوان و معماران باتجربه این امکان را مییافتند که در کنار هم بر روی یک موضوع مشترک فکر و کار کنند.

با توجه به آنچه گفته شد، در برگزاری مسابقات معماری، بخصوص مسابقاتی در این سطح و با این گستردگی، بایستی برنامهریزیهای دقیقتری صورت گیرد تا بتوان از بستر مسابقه برای رسیدن به اهداف متعالیتری بهره جست و آیندهای درخشان را برای معماری ایران به انتظار نشست.

دیدگاه‌های خوانندگان ()

لینک

کمال یوسف‌پور

موضوعات: