معرفی کتاب
مبانی نظری و فرایند طراحی شهری
Book Review
Theoretical Bases and Process of Urban Design
þ نویسنده: دکتر جهانشاه پاکزاد
þ ناشر: انتشارات شهیدی
þ سال انتشار: 1385 (چاپ اول)
þ قیمت: 4600 تومان
کتاب حاضر حاصل پژوهشی کاربردی برای تدوین ضوابط و رهنمودهای طراحی شهری است که توسط گروهی از کارشناسان طراحی شهری و معماری، به سرپرستی دکتر جهانشاه پاکزاد، در دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری به انجام رسیده است.
دکتر پاکزاد در مقدمهای توجیهی که بر این کتاب نوشته است، وضعیت کنونی فضاهای شهری در ایران را چنین توصیف میکند: «در جریان ساختوساز در کشور ما، فضاهای شهری مورد بیتوجهی فراوان واقع شدهاند. فضاهای شهری فعلی معمولاً محصول کنار هم قرار گرفتن بناها و باقیمانده اراضیای است که زیر ساخت نرفتهاند. در بهترین و اندیشیدهشدهترین شرایط، این فضاها از یک ضرورت صرفاً عملکردی سر بر میآورند که در سیطره خودروهای شخصی میباشند. در هر دو حالت، اعتبار فضای شهری قائم به ذات و منوط به رویدادها و تعاملات اجتماعی جاری در آن نیست، بلکه این فضاها اعتبار خود را حداکثر از تودههای ساختمانی یا عملکردی که در خدمت آن است، وام میگیرند.» او در ادامه، در توضیح چرایی این وضعیت مینویسد: «در شرایطی که برای طراحی فضاهای شهری ضابطهای وجود ندارد و به آن با دید معماری کلان یا ادامه فعالیت برنامهریزی نگاه میشود، بروز چنین پیامدهایی اجتنابناپذیر است.» او به این نکته نیز اذعان میکند که معدود مواردی که امروزه به عنوان ضوابط فضای شهری معرفی میگردد، معطوف به کالبد فضاست، نه به طور جامع، بلکه به شکلی که اجزای فضا را مد نظر قرار میدهد، بدون آن که برای انسان نیز، حداقل به اندازه سایر اجزای فضا، اهمیت قائل شود. بر همین مبنا، دکتر پاکزاد از کاستی یا به عبارت بهتر، فقدان ضوابط طراحی فضای شهری و ضرورت تدوین آنها، به عنوان دلیل اصلی طرح مسألهای مبتنی بر تدوین اصول و ضوابط طراحی فضای شهری یاد میکند. البته به گفته نویسنده، این تحقیق علاوه بر تدوین ضوابطی برای طراحی فضاهای شهری، هدف دیگری را نیز دنبال میکند و آن عبارت است از: کمک به تقویت و رشد بینش طراحی شهری نسبت به فضاهای شهری.
با توجه به توضیحاتی که دکتر پاکزاد در مقدمه کتاب ارائه داده است، اساسیترین رویکرد محقق در جریان پژوهش حاضر این است که فضای شهری مقولهای است قابل طراحی و نه موجودی دست چندم و تصادفی. رویکرد دیگر محقق، نگرش به طراحی به عنوان مقولهای مبتنی بر ادراک و رفتار انسان در محیط و در نتیجه قائلشدن ضرورت برای تعاملات میانرشتهای در روند طراحی فضای شهری است. رویکرد سومی نیز از سوی محقق اتخاذ شده است که بر مبنای آن طراحی فضای شهری از حد دستیابی به یک فرآورده، فراتر میرود و به سطح یک فرایند ارتقاء مییابد.
تحقیق حاضر در سه سطح ارائه گردیده است: سطح اول به عنوان پایگاه نظری تحقیق، به مبانی مورد نیاز برای تدوین و تبیین رویکرد محقق نسبت به فضای شهری و عوامل مرتبط با آن میپردازد. سطح دوم که نسبت به سطح اول جنبه کاربردیتری دارد، فرایندی را برای طراحی فضای شهری پیشنهاد میکند که بر مبنای دیدگاه هنجاری و با مقدم داشتن تدوین اهداف کلان نسبت به سایر مراحل فرایند، تنظیم شده است. سطح سوم به عنوان کاربردیترین بخش تحقیق، به تدوین ضوابط برای انواع فضاهای شهری، بر اساس دستهبندی ارائهشده در سطح یک، میپردازد. ساختار سهسطحی این تحقیق، امکان مطالعه لایهبهلایه را در اختیار مخاطبان قرار میدهد و هر دسته از مخاطبین، بسته به نیاز خود، میتوانند از آن استفاده کنند.
مفهوم فضای شهری؛ رابطه میان انسان و فضای شهری و تأثیر نیازها، ادراکات و رفتارهای انسانی بر این رابطه؛ عوامل مؤثر در کیفیت فضای شهری؛ فرایند طراحی فضای شهری با توجه به تمامی عوامل تأثیرگذار در آن؛ مفهوم راهبرد، سیاست و ضابطه و جایگاه آنها در فرایند طراحی شهری؛ از جمله مهمترین موضوعاتی هستند که در این کتاب سعی شده است به آنها پرداخته شود. پیوستهای کتاب نیز جزئیات عملیاتی مورد نیاز را، به ویژه در زمینه شناخت و گردآوری اطلاعات، در اختیار استفادهکنندگان قرار میدهند.
کتاب «مبانی نظری و فرایند طراحی شهری» در 2 بخش و 19 فصل به ترتیب زیر تدوین شده است:
o بخش اول: مفاهیم و مبانی
1. مبانی ارتباطات
2. فرایند ادراک
3. نیاز
4. فعالیت
5. رفتار
6. محیط
7. انسان، حرکت، زمان، فضا، فرهنگ
8. مفهوم فضای شهری
9. مؤلفههای محیط و فضای شهری (فرم، عملکرد و معنا)
10. عوامل مؤثر در شکلگیری تصویر ذهنی یا سیما و نحوه شکلگیری آن
11. کیفیت فضا
12. عناصر و کیفیتهای منظر یک فضای شهری
13. معیارهای کیفی سنجش فضا
o بخش دوم: فرایند طراحی فضای شهری
14. فرایند طراحی فضای شهری
15. تعیین اهداف کلان
16. تعیین راهبردها و سیاستهای کلان
17. تحققپذیری طرح
18. شرح خدمات طراحی فضای شهری
19. پیوستها
موضوعات:
