معماری شهری

سکونت و حس مکان در فضاهای شهری

Urban Architecture
Dwelling and Sense of Place in The Urban Spaces

«حس مکان به معنای ادراک ذهنی مردم از محیط و احساسات کم و بیش آگاهانه آنها از محیط خود است که شخص را در ارتباطی درونی با محیط قرار می‌دهد، به طوری که فهم و احساس فرد با زمینه معنایی محیط پیوند خورده و یکپارچه می‌شود. این حس عاملی است که موجب تبدیل یک فضا به مکانی با خصوصیات حسی و رفتاری ویژه برای افراد می‌شود. حس مکان علاوه بر اینکه موجب احساس راحتی از یک محیط می‌شود، از مفاهیم فرهنگی مورد نظر مردم، روابط اجتماعی و فرهنگی جامعه در یک مکان مشخص حمایت کرده و باعث یادآوری تجارب گذشته و دست‌یابی به هویت برای افراد می‌شود.» (فلاحت، محمدصادق، 1385: مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهنده آن، نشریه هنرهای زیبا، شماره 26، ص 57)

با توجه به تعریف فوق، حس مکان که پس از ادراک و قضاوت نسبت به یک محیط در فرد بوجود می‌آید، عاملی مهم در هماهنگی فرد و محیط و در نهایت احساس تعلق او نسبت به محیط و تداوم حضور در آن به شمار می‌رود. از طرف دیگر، کریستین نوربرگ شولتز، معمار اندیشمند نروژی، از برقراری پیوندی پرمعنا بین انسان و مکانی مفروض که می‌تواند بر هر یک از سطوح مختلف محیط منطبق باشد، به عنوان مفهوم سکونت یاد و بر این نکته تأکید می‌کند که این پیوند از تلاش برای هویت‌یافتن، یعنی به مکانی احساس تعلق داشتن، ناشی می‌شود. (نوربرگ شولتز، کریستین، 1381: مفهوم سکونت: به سوی معماری تمثیلی، ترجمه محمود امیریاراحمدی، آگه) بدین‌ترتیب مشاهده می‌کنیم که مفهوم سکونت از دیدگاه شولتز، ارتباط معنایی عمیقی با مفهوم حس مکان پیدا می‌کند، بطوری که می‌توان گفت زمانی سکونت در یکی از سطوح مختلف محیط اتفاق می‌افتد که حس مکان نسبت به آن در ما به وجود بیاید. به بیان دیگر، زمانی حس مکان نسبت به یک محیط در ما پدیدار می‌شود که آن محیط نیاز ما را به سکونت برآورده سازد.

یکی از سطوح مختلف محیط که می‌تواند بین آن و انسان پیوندی پرمعنا برقرار شود، فضای شهری است که شولتز از سکونت در آن به عنوان سکونت مجتمع یاد می‌کند. حال این پرسش مطرح می‌شود که یک فضای شهری باید دارای چه نقش‌ها و کارکردهایی باشد تا در آن سکونت مجتمع اتفاق بیفتد یا حس مکان نسبت به آن فضا در ما پدیدار شود؟ اگر برای پاسخ به این پرسش، بخواهیم از اندیشه شولتز کمک بگیریم، باید بگوییم یک فضای شهری زمانی می‌تواند حس مکان در ما پدید آورد که امکانات قابل ملاحظه‌ای برای احراز هویت و هویت‌بخشیدن به ما ارائه کند. البته باید به این نکته توجه کنیم که هویت در اندیشه شولتز، عبارت است از درونی‌کردن چیزهایی از محیط پیرامون که آدمی بر آنها وقوف یافته است و احراز هویت، وصول بر یک جهان از طریق وقوف بر چیزهای موجود در آن است.

شولتز بر این باور است که آدمیان برای انکشاف جهان دیگران یا به عبارتی وصول بر جهان دیگران، در شهر گرد هم می‌آیند؛ شهر از دیدگاه او مکانی است که در آن دیدار صورت می‌پذیرد، دیدار با دیگران به منظور دادوستد تولیدات، اندیشه‌ها و احساسات. بر این اساس، فضاهای شهری که در آنها تجربه‎ها و انباشت‎های فرهنگی و اجتماعی شهروندان امکان تجلی می‌یابند و بیشترین تماس، ارتباط و تعامل میان انسان‎ها رخ می‎دهد، می‌توانند فراهم‌کننده بستری برای جریان روابط اجتماعی و حیات مدنی در شهر باشند و نیاز شهروندان را به سکونت مجتمع برآورده کنند. در این موقعیت‎ها و مکان‎هاست که ملاقات‎ها صورت می‎پذیرند، رویدادهای مختلف از قبیل جشن‌ها و سوگواری‌ها برگزار می‌شوند، تجربه‎های هنری و مشارکت‎های شهری و اجتماعی امکان تحقق پیدا می‌کنند و در نهایت خاطره‌های جمعی شهروندان از یک شهر شکل می‌گیرند. بدین‌ترتیب، فضاهای شهری بخش جدایی‌ناپذیری از هویت فرهنگی و شخصیت منحصربفرد زیستگاه‎های انسانی را تشکیل می‎دهند و نقش مهمی در ایجاد حس مکان در آنها ایفا می‎کنند.
 
_________________________________________
þ این یادداشت در پاسخ به فراخوان محمدرضا منعام و فرناز ضرابیان، برای شرکت در ضیافت نهم وبلاگ‌های معماری نوشته شده است.