یادداشت ویژه

 

تأملی در مفهوم زروان - 2

 

Special Note

Meaning of Zorwan - 2

 

افسانه زروان را می­توان به عنوان یکی از کهن­ترین و اصیل­ترین اندیشه­های اسطوره­ای ایران باستان دانست. بر اساس این افسانه، زروان خدایی بود که نیایش می­کرد تا پسری با ویژگی­های آرمانی اورمزد داشته باشد که جهان را بیافریند. تا اینکه او بعد از هزار سال شک می­کند و همان زمان نطفه اورمزد و اهریمن در بطن او بسته می­شود. اما اهریمن زودتر از اورمزد به دنیا می­آید، چون از تصمیم زروان مبنی بر اینکه هرکدام از این دو زودتر متولد شود، پادشاه جهان خواهد بود، آگاهی داشت. بقیه عمر یعنی نه­هزارسال اهریمن پادشاه می­شود و طبق باورهای آیینی در پایان جهان میان دو همزاد جنگ در می­گیرد و اورمزد پیروز می­شود و تا ابد اورمزد پادشاه خواهد بود. بایستی این نکته را در نظر داشت که دو فرزند زمان بی­کران که بعدها به شکل نمادی از دو جهان متضاد درآمدند، در اصل برای این زاده نشده بودند که آفریدگان را به دو سوی متضاد راهبری کنند، بلکه زاده شک و تردیدی بودند که زروان پس از قربانی­های فراوانش برای داشتن فرزند به دل خود راه داده بود.

به همراه زروان ـ که خدای زمان بود و قاعد بر تمامی پدیده­های جهان ـ دو خدای دیگر نیز بودند که بینش کیهان­شناختی ایران را می­نمایاندند: ثواش که خدای فضا بود و وات که خدای باد. این سه که خودذاته (خودآفریده) بودند و مستقل از اهورامزدا، در تکامل یکدیگر معنی پیدا می­کردند و به اتفاق یکدیگر تمامی سیر حیات انسان در عالم یگانه­اش را زیر پوشش خود داشتند و هر چه را وجود داشت، سامان می­دادند و زندگی می­بخشیدند و دگرگون می­کردند.

داستان آفرینش جهان و خداوندی زروان بر زمان بی­کران آفرینش، از آنجا که به تاریکی و به روشنایی، به شب و به روز، به پلیدی و به پاکی و به استقرار و حرکت در فضای زندگی توجه خاص دارد و به آهنگ دگرگونی­های زمان و مکان به قید مفاهیمی ژرف می­نگرد، حاوی نکته­ها و عناصری است که به درک نقش معماری کمک می­کنند. همچنین شفافیت و رسایی مفهوم­های نهفته در این اسطوره ـ با وجود تحریف­هایی که بر آن رفته است ـ جای والایی در میان اسطوره­های دیگر اقوامی که آفرینش جهان را تصور و تصویر کرده­اند، به آن می­دهد که امیدوارم در آینده فرصت بیشتری برای پرداختن به این مفاهیم فراهم شود.

 

 



موضوعات: