شهرسازی ایران

 

ساخت کالبدی شهر در دوره مادها

           

Iranian Urbanism

Urban Morphology of Median City

 

دوره مادها (قرن نهم تا هفتم قبل از میلاد)، دوره پیدایش پدیده شهر و شهرگرایی و جامعه شهرنشین در دشت‌های هموار غرب ایران است، جامعه‌ای که با استقرار متراکم در یک نقطه، محدوده‌ای وسیع از سرزمین‌های اطراف خویش را مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد، جامعه‌ای که نه بر مبنای سازمان عشیره‌ای، بلکه بر مبنای مفهومی جدید به نام دولت سازمان یافته است. در واقع، اقوام آریایی مستقر در جبال زاگرس و در دشت‌های مرتفع آن، با تشکیل دولت ماد، اولین اقوامی هستند که گذر تاریخی خود را از مرحله جوامع ساده روستایی (یکجانشین) و ایلی (کوچ‌رو) به جامعه شهری به انجام می‌رسانند. سازمان فضایی و تبلور کالبدی چنین گذری، دگردیسی و دگرگونی مفهوم کهن «اردوگاه عشایر و قبایل» به مفهوم جدید «شهر» و ایجاد اولین «شهر ـ قدرت» در فلات ایران است: هگمتانه، هگمدان، همدان.

البته، در دوره مادها، ما هنوز با پدیده شهر در معنای گسترده آن مواجه نیستیم، آنچه شکل گرفته است، پیدایش مفهومی جدید در سازمان فضایی کشور است که نه شهرنشینی است و نه یکجانشینی، چون اولاً یکجانشینی قبلاً رخ داده است و گواه بر آن موجودیت جامعه روستایی است و از طرف دیگر، شهر در این دوره، نه یک جامعه کاملاً مشخص، بلکه مکان جمع‌شدن سه جامعه روستایی، ایلی و شهری است.

 

Urban Morphologhy of Median City

 

ساخت کالبدی شهر در دروه مادها (شار مادی) که می‌توان نام «شهر ـ تپه‌» بر آن نهاد، عبارت است از قلعه‌ای محکم و قوی بر فراز تپه یا نقطه سوق‌الجیشی خاص که در دامنه و در پس دیوارهایش، نقاط زیستی کوچک و بزرگ پراکنده‌اند. شار مادی بیش از هر چیز تبلور قدرت قاهر متمرکز و ورای طبقات است. در این شار، مفهوم بازار هنوز در مرحله جنینی قرار دارد و بافت و ساخت کالبدی آن مراحل آغازین خود را می‌گذارند. آنچه در شار مادی مورد برنامه‌ریزی و طراحی دقیق قرار می‌گیرد، قلعه و تقسیمات داخلی آن است، چرا که قلعه مرکز واقعی مدیریت و سازمان‌دهی منطقه وسیع تحت نفوذ خویش است، منطقه‌ای که هر سه جامعه ایلی، روستایی و شهری در آن مقام گرفته‌اند.

ایجاد قلاع سنگین و «شهر ـ تپه‌»های بی‌شمار در نقاط متفاوت، ولی مشخص سرزمین ماد، از سه مقوله مختلف جهان‌بینی، اقتصاد و زیست‌محیطی قابل بررسی است. «شهر ـ تپه» شهری نیست که معبد را در خود داشته باشد و از طریق آن اعلام قدرت کند، بلکه خود یک «شهر ـ معبد» است، یک «شهر ـ قدرت» است که در نقطه‌ای واقع‌شده که برآیند کلیه نیروهای زیست‌محیطی است. این نوع سازمان‌دهی شهری هم به عامل «غارت ـ دفاع»، به عنوان مهم‌ترین عامل اقتصادی در شکل‌گیری شهر، نظر دارد و هم به عنوان حافظ مکان و زمان، تبلور قطعی و فضایی جهان‌بینی حاکم است. در حقیقت، «شهر ـ معبد»، حافظ حقیقی مردمان و سرزمین‌های پیروان خویش است. البته در این روزگاران، هنوز مردمان را به درون «شهر ـ معبد» و «شهر ـ قدرت» راهی نیست. 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

برای مطالعه بیشتر، میتوانید به منبع زیر مراجعه نمایید:

حبیبی، سیدمحسن: از شار تا شهر، دانشگاه تهران، 1382 (چاپ چهارم).

 

  



موضوعات: