شهرسازی ایران

 

ساخت کالبدی شهر در دوره هخامنشی

           

Iranian Urbanism

Urban Morphologhy of Achaemenian City

 

دوره هخامنشی (قرن هفتم تا چهارم قبل از میلاد)، دوره قوام‌یافتن و معناگرفتن جامعه شهری به معنای اخص کلمه است؛ این جامعه که در دولت ماد هنوز در مقابل دو جامعه ایلی و روستایی کمرنگ می‌نمود، در دولت پارس نقشی قوی را بازی می‌کند. شهر دوره هخامنشی (شار پارسی) مفهومی است که علی‌رغم همه نشیب و فرازهای تاریخ، همه غارت ـ دفاع‌ها و همه ایلغارها و تاراج‌ها، مهر خود را بر شار و شهر ایرانی تا دوران معاصر می‌زند، شهری گسترده که نه بر مبنای تقسیم کار اجتماعی و نه در تقابل با روستا، بلکه بر پایه وحدت اجتماعی کار و مکمل روستا، برنامه‌ریزی می‌شود.

شار نظامی ـ کشاورزی دوران ماد، در دوره هخامنشی جای خود را به شار نظامی ـ بازرگانی در سرحدات و شار بازرگانی ـ کشاورزی در سرزمین‌های میانی می‌دهد. در واقع، شار پارسی علاوه بر آنکه محل استقرار و تمرکز قدرت مذهبی و حکومتی است، به مرکز اقتصادی و بازرگانی نیز تبدیل می‌شود و بازار در شهر تولد می‌یابد. «شهر ـ معبد»، «شهر ـ قدرت» و «شهر ـ بازار» مفاهیمی هستند که شار پارسی با خود حمل می‌کند و با استقرار در نقاط سوق‌الجیشی بسیار بااهمیت، به مقوله زیست‌محیطی نیز پاسخ می‌دهد.

شار پارسی در درون خود یا به عبارتی بهتر در حوزه رسمی خود، باغ و بستان دارد و در لابلای آنها زراعت و کاشت را سامان می‌دهد. شهر هم مکان استقرار دولت است و بدان اعتبار مدیریت خویش را بر همه روابط تولیدی و فرهنگی حوزه نفوذ خویش می‌گستراند، هم مکان تولید صنعتی و صناعت (در مفهوم روزگاران خویش) است، هم به کار بازرگانی می‌پردازد و هم از تولید کشاورزی نشان دارد. همچنین شار پارسی اولین قدم را در مفهوم منطقه‌ای شدن برداشته است. چرا که مفهوم شار دیگر در محدوده دیوارهای بلافصلش باقی نمی‌ماند و در پیوندی منطقه‌ای و چندسویه با روستاهای اطراف خود، از آنها هویت می‌پذیرد و به آنها هویت می‌بخشد.

 

Urban Morphologhy of Achaemenian City

 

چهره کالبدی و ساخت فضایی شهر پارسی، تبلور بارز و روشن روابط حاکم بر جامعه پارسی روزگاران کهن است، جامعه‌ای که با قرارگیری دولت در رأس هرم قدرت و بر مبنای چهار طبقه ممتاز اجتماعی شامل اشرافیت دودمانی، مغان و روحانیون، اشرافیت دهقانی و بازرگانان و پیشه‌وران، سامان می‌یابد. دقیقاً همین ویژگی یگانه است که این شهر را هم از شهرهای قبل از خود، یعنی دولت ـ شهرهای بین‌النهرین، و هم معاصر خود، یعنی دولت ـ شهرهای یونانی، جدا می‌سازد.

از دیدگاه ریخت‌شناسی شهری، شار پارسی از فضاهای زیر تشکیل شده است:

1. دژ حکومتی: مجموعه‌ای مرکب از کاخ‌ها، معابد، دیوان‌ها، تأسیسات نظامی و اداری، ذخائر و انبارهای آذوقه. این دژ که مظهر دولت پارسی، مظهر قدرت، و مظهر وحدت و یگانگی است، در بااهمیت‌ترین نقطه سوق‌الجیشی شهر قرار گرفته و با دیوارهای سنگین محافظت می‌شود و در صورت نبود عوارض طبیعی، صفه‌های مصنوعی برای استقرار چنین دژی برپا می‌گردد..

2. شار میانی: مجموعه‌ای مرکب از محلات خاص برای استقرار طبقات ممتاز با خانه‌هایی کم‌وبیش مشابه، بازاری در میان و همه محصور در دیواری سنگین با دروازه‌هایی برای ورود و خروج به شار میانی.

3. شار بیرونی: مجموعه‌ای مرکب از محلات و خانه‌ها، بازارها، باغات و مزارع پراکنده در سطحی وسیع. این مجموعه معمولاً به وسیله حصارهای طبیعی، کوه، تپه، رودخانه، جنگل و ... از فضای بیرون از خود جدا می‌شده است. شار بیرونی محل استقرار اکثریت جامعه شهری آن روزگاران بوده که بر اساس شواهد و قرائن، استفاده وسیع از آجر و خشت و گل در آن رایج بوده و شاید فضایی شبیه به روستاهای کنونی، یعنی روستاهای نسبتاً بزرگ، برای آن قابل تصور باشد.

 

_________________________________________

þ منبع: حبیبی، سیدمحسن. 1382: از شار تا شهر. دانشگاه تهران.



موضوعات: