برای پاسخ به این پرسش اساسی، بهتر است از مفهوم خود خلاقیت کمک بگیریم. آنچه از تعریف خلاقیت در دانشنامه‌های مختلف برمی‌آید، آن است که این فرایند ذهنی پیوستگی کاملاً نزدیکی با تولید ایده دارد. از این‌رو، شاید با بررسی جایگاه و کارکرد ایده‌ها در فرایند طراحی معماری، بتوانیم به برداشت دقیق‌تری از خلاقیت در معماری برسیم.

همان‌طور که می‌دانیم، معماری همواره با مسائل مختلفی سروکار دارد و وظیفه معمار، تلاش به منظور ارائه راه‎حل‎هایی مناسب و هماهنگ برای این مسائل متفاوت و گاه متضاد، در قالب یک طرح معماری است. از این‌رو، بسیاری از معماری‌پژوهان، فرایند طراحی معماری را نوعی حل مسأله یا سیر از سؤال به جواب قلمداد می‌کنند. بر اساس چنین نگرشی، رسالت معمار، یافتن مسأله اصلی هر پروژه از میان مسائل متعدد و پاسخگویی به آن با یک ایده خلاقانه است. بدین‌ترتیب، به نظر می‌رسد باید ردپای خلاقیت در معماری را در این مسیر، یعنی در سیر از سؤال به جواب، دنبال کنیم. اما در این میان از یک نکته مهم نباید غافل شد و آن اینکه ارائه خلاقیت صرفاً در مرحله حل مسأله خلاصه نمی‌شود، بلکه کشف مسأله اصلی معماری هر پروژه، اساسی‌ترین گام برای آغاز خلاقیت در معماری است و یافتن راه‌حل این مسأله با یک ایده خلاقانه، گام بعدی به شمار می‌رود، چرا که با طرح درست مسأله اصلی پروژه، می‌توان به یافتن راه‌حلی مؤثر و خلاقانه برای آن نیز امیدوار بود.

در بسیاری از پروژه‌های معماری، برخی شرایط و محدودیت‌های خاص، از قبیل ویژگی‌های سایت، مسائل اقلیمی و فرهنگی، برنامه فیزیکی، خواسته‌های کارفرما، ضوابط شهرسازی و ...، خود را به عنوان مسأله اصلی بر معمار تحمیل می‌کنند. در این موارد، هرچند ممکن است معمار بتواند با تبدیل شرایط معمولی و محدودیت‌های مختلف به موقعیت‌هایی استثنایی برای طراحی، به خلاقیت بپردازد، اما این نوع برخورد هرگز درجه عالی خلاقیت در معماری به شمار نمی‌رود، چرا که در اینجا مسأله اصلی پروژه و متغیرهای آن از بیرون بر معمار دیکته شده و به بیانی صورت مسأله در اختیار او قرار گرفته است. عالی‌ترین شکل خلاقیت در معماری زمانی رخ می‌دهد که خود معمار در کنار تمامی این مسائل و محدودیت‌های موجود و متداول، مسأله‌ای از مسائل بنیادین معماری، از قبیل نحوه سازمان‌دهی فضا و مکان، را به عنوان مسأله اصلی پروژه خویش طرح می‌کند و با ایده‌ای خلاقانه در صدد پاسخ به آن برمی‌آید. شاید بهترین تعبیر برای توصیف رویکرد این دسته از معماران مؤلف و جریان‌ساز که هرگز دنباله‌رو جریانات دیگر نبوده‌ و با ایده‌های ارزشمند و خلاقانه خویش، گام‌های بزرگی در راه پیشرفت و اعتلای معماری برداشته‌اند، «معماری برای معماری» باشد.

_________________________________________

þ این یادداشت در پاسخ به فراخوان محمدرضا شیرازی، برای شرکت در ضیافت دوم وبلاگ‌های معماری، نوشته شده است.