نقد معماری

نقد منظومه‌ای ـ 1 

بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه» ـ 11

 Architectural Criticism
Systematic Criticism - 1
Book Review: Architecture and Critical Imagination - 11

طراحان و منتقدان صاحب ‌اندیشه به ندرت تصمیم‌گیری‌ها و قضاوت‌های خود را بر پایه یک معیار و نظریه قاطع و صریح انجام می‌دهند، چرا که بر چنین قضاوتی می‌توان به راحتی مهر «ساده‌انگاری»، «عدم کفایت» یا «تاریخ مصرف‌دار» زد. جایگزین بهتری برای نقد بر پایه یک نظریه و دکترین قاطع و صریح، استفاده از مجموعه به هم‌بافته‌ای از اصول و عوامل معمارانه، برای بررسی یک ساختمان یا مجموعه شهری معین است که این روش اصطلاحاً نقد منظومه‌ای نامیده می‌شود. در نقد منظومه‌ای امکان ملاحظه پیچیدگی‌های نیازهای انسانی و همچنین پیچیدگی‌های تجارب بشری، بسیار بهتر از نقد نظریه‌ای فراهم است.

بسیاری از سیستم‌ها و دستگاه‌های نظری مختلفی که تاکنون برای بررسی و نقد محیط فیزیکی ارائه شده، مبتنی بر تعریف ویتروویوسی از سه وجه «راحتی، استحکام و سرور» بوده است. این تعریف سه‌وجهی از معماری، نوعی دستگاه نظری را پیش چشم مخاطب قرار می‌دهد که از منظر آن می‌توان جنبه‌های مختلف بنا را تحلیل و بررسی کرد. نظام‌ها و دستگاه‌های مبتنی بر این تعریف، بر این عقیده استوارند که ویژگی یک معماری خوب فقط استحکام نیست، بلکه استحکام زمانی به عنوان یک ویژگی مثبت برای بنا مفهوم دارد که بنا به عملکردهای مورد نیاز به خوبی پاسخ دهد (سودمندی) و قابلیت برانگیختن و فعال‌تر کردن انسان‌ها را نیز داشته باشد (لذت و سرور). به عنوان مثال، تعبیر آلبرت بوش براون (Albert Bush-Brown) از اصول سه‌گانه ویترویوس به این صورت بیان می‌شود که یک بنا را باید از این جهات بررسی کرد: «یک بنا ممکن است ویران شود، ممکن است به اهداف خود پاسخ ندهد و ممکن است که اثری هنری نباشد.» شیوه و تعبیر جان راسکین نیز با وجودی که ممکن است در ظاهر متفاوت باشد، اما در اصل از همان اصول سه‌گانه ویتروویوس سرچشمه گرفته است:
«ما می‌خواهیم که یک بنا:
1. خوب کار کند و به خواسته‌های ما به بهترین نحو پاسخ دهد.
2.خوب سخن بگوید و آنچه را قرار بوده بیان کند، به شیوایی بیان کند.
3. خوش‌ظاهر باشد و ما را با حضور خود خرسند کند، جدا از اینکه چه عملکردی را قرار است پاسخ دهد و چه چیزی را قرار است، بیان کند.»