طراحی مسجد: ویژگی‎ها و رویکردها1

یکی از مهمترین گونه‎های معماری در طول تاریخ، معماری مذهبی بوده است، بگونه‎ای که بخش مهمی از آثار ماندگار معماری جهان را فضاهای آرامگاهی و عبادتگاهی تشکیل می‎دهد. معماری مساجد به عنوان فضاهای عبادتگاهی مخصوص دین اسلام، مهمترین نمود معماری اسلامی محسوب می‎شود که در پهنه گسترده جغرافیای سرزمین‎های اسلامی از تنوع و گونه‎گونی خاصی از نظر نحوه طراحی و چگونگی برخورد با اقلیم خاص آن مناطق برخوردار است. در معماری ایرانی نیز که بخش عمده‎ای از تاریخ آن را دوران پس از اسلام تشکیل می‎دهد، نمونه‎ها و گونه‎های متنوعی از مساجد در دوره‎های مختلف تاریخی و نیز در مناطق مختلف اقلیمی ـ جغرافیایی قابل مشاهده و بررسی است. از زمان پیدایش اسلام تا چند قرن پیش، تغییرات مختلفی در الگوی طراحی مسجد ایجاد شده و نهایتاً در دوره صفوی الگوی چهارایوانی ابداع شده است که تکامل الگوهای پیشین محسوب می‎شود. اما در عصر حاضر با توجه به تحولات بنیادین نظری و تکنولوژیکی ایجاد شده در حوزه معماری، طراحی مسجد چنانکه شاید و باید نتوانسته است به الگوهای موفق و همگام با تحولات زمانه دست یابد که این امر بخوبی در ایران و اغلب کشورهای اسلامی مشهود است.

در معماری مساجد معاصر به دلیل شکل‎گیری نسل نواندیش معماران و نیز ایجاد دانشکده‎های معماری و تغییر نسل معماران سنتی به معماران تحصیل‎کرده، رویکردی جدید و ناهمگون از نظر فرمی و مفهومی مشاهده می‎شود که از جنبه‎های مختلف اجتماعی و فرهنگی قابل بررسی است. بخصوص در سال‎های اخیر نسل معماران جوان که از طریق فناوری‎های جدید به آسانی با فرم‎ها و نهضت‎های جدید معماری آشنا می‎شوند و در دوره‎های آکادمیک نیز همین تعلیمات را پشت سر می‎گذارند، در برخورد با معماری و طراحی مسجد رویه‎های گوناگونی را در پیش گرفته‎اند. این گروه از معماران و دانشجویان به دلیل وجود نوعی دوگانگی و پارادوکس میان اندیشه‎های نوین معماری و سنت‎های پیشین طراحی مسجد، بر سر دوراهی میان سنت و مدرنیته گرفتار می‎مانند، برخی جانب سنت را گرفته و برخی به فرم‎های کاملا مدرن می‎اندیشند. جالب اینجاست که هرکدام از این معماران توجیهات نظری خاص خود را دارند که در نگاه اول قانع‎کننده به نظر می‎رسند. اما براستی برای طراحی مسجد در عصر حاضر چه باید کرد و جانب کدام گروه را گرفت؟