شهرسازی ایران

ساخت کالبدی شهر در دوره اشکانی

Iranian Urbanism
Urban Morphologhy of Arsacid City

دولت اشکانی (قرن سوم قبل از میلاد تا قرن سوم میلادی) که در سایه همکاری جامعه ایلی با جامعه روستایی و بخشی از جامعه شهری، زمام امور را پس از فروپاشی دولت سلوکی در ایران بر عهده می‌گیرد، با رجوع به سازمان‌دهی دولت هخامنشی، به سرعت سازمان دودمانی و عشیره‌ای خود را دگرگون می‌کند و به آن شکلی کاملا دولتی می‌بخشد. این دولت با بهره‌گیری از تجربه دولت سلوکی، موفق می‌شود تا برای اولین بار در تاریخ ایران، نوعی دولت مرکزی مبتنی بر تفاهم دودمان‌های متشکله را شکل دهد و با ادغام و تلفیق شهر ـ دولت‌های پارسی ـ هلنی با نقاط مسکونی اطراف آن، حذف نابرابری‌های بین این دو نوع کانون زیستی، لغو خودفرمانی شهر ـ دولت‌ها و بازگشت به مفاهیم سرزمینی، به ویژه شیوه پارسی، در همه ابعاد زیست و تولید و به‌روز کردن آنها، شکلی کاملا متفاوت از نحوه استقرار و زیست را سازمان دهد.

شهر پارتی در دولت اشکانی مرکز اصلی حیات سیاسی دولت است و حضور همیشگی نمایندگان جوامع ایلی و روستایی در شهر، منجر به ترکیب و درهم‌تنیدگی بیش از پیش سه جامعه ایلی، روستایی و شهری می‌شود. تقسیم‌بندی اجتماعی این دوره به خوبی نشانگر دگرگونی‌ای است که از دولت هخامنشی تا دولت اشکانی رخ داده است، یعنی کم‌شدن فاصله اجتماعی ـ فرهنگی و مادی بین طبقات اجتماعی از یک سو و دولت با مردمان از سوی دیگر. شار پارتی محل استقرار طبقات اجتماعی پنج‌گانه اشرافیت دودمانی، دیوان‌سالاران و نظامیان، مغان و روحانیون، اشرافیت دهقانی، بازرگانان و پیشه‌وران است و در عین آنکه مرکز اصلی مبادله و صنعت است، به تولید کشاورزی نیز می‌پردازد و روستا نه به عنوان عنصری در تقابل با شهر، بلکه به عنوان مکمل آن در امر بازرگانی و صنعت سهمی مهم را به عهده می‌گیرد. بدین‌اعتبار، مفهوم شار پارتی همانی می‌شود که در شار پارسی وجود داشت.

دولت اشکانی با تخریب سازمان کالبدی دولت سلوکی، مظهر آن یعنی شهر پارسی ـ هلنی را نیز دگرگون می‌کند و با ادغام این شهر با محیط اطرافش، نظم اندامواره و خودانگیخته محیطی را بر نظم منطقی و برنامه‌ای آن تحمیل می‌کند و بدین‌ترتیب شهر قدیمی را در سازمان جدید مستحیل می‌کند، برج و باروی دایره‌ای‌شکل را بر اطراف شهر جدید می‌کشد و برای نخستین بار در تاریخ، شهر دایره‌ای‌شکل را ایجاد می‌کند. این دولت در آنجا نیز که کانونی زیستی جدید و شاری تازه را برپا می‌دارد، شکل دایره‌ای را اختیار می‌کند. دو شهر نساء در ماوراءالنهر و فیروزآباد در فارس نمونه بارزی از شهرهای دایره‌ای‌شکل آن روزگار هستند.

سازماندهی کالبدی ـ فضایی شار پارتی کم و بیش همانی است که در شار پارسی وجود داشت:
1. دژ حکومتی: مظهر دولت اشکانی و نشانه مهم «شهر ـ قدرت» پارتی که مرکب از کاخ‌ها، معابد، دیوان‌ها، تأسیسات نظامی و اداری، خزائن و انبارهای آذوقه و اسلحه است. این دژ مظهر وحدت، یگانگی و تفاهم اجتماعی (دودمانی و سه جامعه ایلی، روستایی و شهری) نیز است و مانند همیشه مهم‌ترین نقطه سوق‌الجیشی را به خود اختصاص می‌دهد.
2. شار میانی: مجموعه‌ای مرکب از محلات متفاوت، بازار و میدان، به یاد مانده از شهر پارسی ـ هلنی با خانه‌هایی با معماری خاص است: دو اتاق در طرفین، یک اتاق کوچک در میان با ایوانی سرپوشیده در مقابل آن که دسترسی به سه فضا از آن صورت می‌گیرد و همه در حصاری گرد محصور شده‌اند.
3. شار بیرونی: مجموعه‌ای بس گسترده و مرکب از محلات، بازار، باغ و مزرعه، عمدتاً محصورشده به وسیله حصارهای طبیعی چون کوه، جنگل، رودخانه و ...، است. شار بیرونی، همچون شار بیرونی شهر پارسی، محل استقرار سه جامعه ایلی، روستایی و شهری است که در کنار شار میانی مقام گرفته‌اند.

_________________________________________
þ منبع: حبیبی، سیدمحسن. 1382: از شار تا شهر. دانشگاه تهران.



موضوعات: