نقد معماری

نقد ذوقی ـ 1

بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه» ـ ۲5

Architectural Criticism
Impressionistic Criticism - 1
Book Review: Architecture and Critical Imagination - 25

در نقد ذوقی، اثر معماری دیگر موضوع نقد نیست، بلکه به عنوان منبع الهام، بهانه و محملی است که منتقد بر پایه آن اثر هنری جدیدی را که مخصوص به خود اوست (نقد)، می‌آفریند و در این میان، هیچ لزومی به وجود هرگونه ارتباط یا حتی شباهت میان این اثر هنری جدید (نقد) با اثر اصلی مورد نقد احساس نمی‌شود. بدین‌ترتیب، در این نوع نقد، منتقد به هنرمند تبدیل می‌شود و نقد به اثر هنری.

یکی از ویژگی‌های هر فرم زیبا این است که هرکسی می‌تواند آن را هرطور که مایل است، ببیند و توصیف کند یا به هر چیز که دوست دارد، تشبیه کند. پس زیبایی موجود در اثر هنری این امکان را به منتقد می‌دهد که او نیز بر پایه زیبایی پدیده مورد نقد، آفریننده یک اثر هنری جدید شود و پدیده مورد نقد را در قالب‌های هنری مختلف، از جمله شعر و موسیقی، وصف کند. منتقد چنین پدیده زیبایی می‌تواند هزاران توصیف و تفسیر متفاوت را که هرگز در ذهن و فکر صاحب اصلی اثر وجود نداشته است، در نقد خود به کار گیرد.

در هر نقد ذوقی، منتقد معمولا پاره‌ای تفاسیر کاملا شخصی که قائم به خود اوست و قرار نیست که با معیاری سنجیده شود یا حتی فایده‌ای در پی داشته باشد، ارائه می‌دهد و همواره معیاری به عنوان نقطه عزیمت تفاسیر شخصی خود مشخص می‌کند. به عنوان نمونه، ممکن است منتقد از یک اتاق به عنوان نقطه عزیمت در تفاسیر شخصی خود استفاده کند، چنانچه لورییت سی. دی لوییز (Laureate C. Day Lewis)، شاعر انگلیسی، برای ارائه تفاسیر و خلاقیت‌های شخصی خود، از یک اتاق به عنوان فضایی برای یافتن خود گمشده انسان، استفاده و نظریات خود را در قالب شعر بیان کرده است.

به عنوان نمونه قابل طرح دیگری از نقد ذوقی، می‌توان به کار شاعری به نام آپولینر (Apollinaire) اشاره کرد که با به‌هم‌ریختن کلمات و طراحی شیوه‌ای از کنار هم قرار دادن آنها توانست شکل برج ایفل را تداعی کند. رابرت دلونی (Robert Delaunay) نیز با استفاده از ساختاری مشابه، تصاویر و نقاشی‌هایی از برج ایفل ارائه می‌کند که در مورد بنای برج حرف چندانی نمی‌زند، بلکه فقط بیان‌کننده گوشه‌هایی از احساسات منتقد در زمان مواجهه نخستین با اثر هستند.

در نقد ذوقی، گاهی دست‌کاری عکس‌های معماری با استفاده از فنون ساده هنر عکاسی، امکان خلق عکس‌های هنری زیبایی را به عکاس داده است که موضوعات آن فراتر از معماری هستند و به هنر عکاسی تعلق دارند. بریدن تصاویر و لغزاندن آنها کنار یکدیگر با شیوه‌های متفاوت، از هم گسیختن تصویر و پراکنده‌کردن قسمت‌های مختلف آن، از بین بردن بخش‌هایی از یک تصویر برای حاصل‌شدن تصویر خلاصه‌تر، تکرار قسمت‌هایی از یک تصویر با مقیاس‌های مختلف و بازچینی قسمت‌های آن در کنار یکدیگر، همه از جمله این فنون هستند.

بایستی توجه داشت که ابزار نقد ذوقی منحصر به مباحثات کلامی ـ ادبی یا دست‌کاری‌های گرافیکی مربوط به عکاسی نیست، بلکه گاهی خود آثار معماری نیز به ابزاری برای این نوع نقد تبدیل می‌شوند. به عنوان مثال، کارهای گروه معماری سایت (SITE)، همانند نوعی واکنش منفی، و در واقع به منزله اهتزاز خیالی است که در آن ساختمان ابزاری برای اجرای نمایشی عالی با آجر و سایر ملحقات آن به نظر می‌رسد. 

_________________________________________

þ بخش پیشین بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه»:

٢۴. نقد القایی ـ 2