طراحی مسجد: ویژگی‎ها و رویکردها3

 

در یادداشت قبلی رویکردهای موجود در طراحی مسجد مطرح گردید. اینک در این یادداشت دیدگاه شخصی نگارنده در مورد طراحی مسجد مورد کنکاش و بررسی قرار می‎گیرد.

اصولاً هر اثر معماری را می‎توان از دو جنبه بررسی و تجزیه و تحلیل نمود:

1. از لحاظ فرم یا شكل

2. از لحاظ محتوا یا مفهوم

در مقاطع مختلف تاریخ معماری، این دو جنبه معماری یعنی فرم و محتوا بر یكدیگر تأثیر نهاده‌اند و در مواردی فرم بر محتوا یا برعكس محتوا بر فرم برتری یافته است. معماری مذهبی بخصوص معماری اسلامی ـ ایرانی نیز از این امر مستثنی نیست. حتی می‌توان گفت این معماری در طول تاریخ به مفاهیم بیشتر از فرم‎ها توجه نشان داده و الگوهای مختلفی از طراحی را بر مبنای مفاهیم پایدار و درونی خود تجربه نموده است.

اكنون نیز در این برهه از زمان، در طراحی مساجد می‌توان از دو منظر به گذشته نگاه كرد و از آن بهره جست:

1. برداشت فرمی یا شكلی

2. برداشت محتوایی یا مفهومی

برداشت فرمی، بازنمایی نظیر به نظیر عناصر و الگوهای طراحی معماری گذشته در معماری امروز، یعنی استفاده از قوس‎ها، طاق‎ها، گنبد، مناره یا الگوهای مختلف بصورت تقلیدی است. در مقابل، برداشت محتوایی توجه به مفاهیم بنیادین معماری اسلامی همچون ریتم، تكرار، هندسه، تقارن و سلسله مراتب و پیاده نمودن این مفاهیم در قالب فرم‎های معماری امروز می‌باشد.

به نظر می‌رسد، در عصر كنونی برداشت محتوایی بسیار مناسب‌تر و باارزش‎تر از برداشت فرمی باشد، چرا كه فرم‎های معماری سنتی در طول سالیان دراز ثابت نمانده‌اند و در هر دوره فرم‎های جدید تجربه شده و جایگزین فرم‎های قبلی گشته‌اند، بگونه‌ای كه معماران ایرانی از زمان پذیرش اسلام تا دوره صفویه و حتی قاجار در پی تجربه طرح‎ها و الگوهای مختلف مسجد بوده‌اند تا اینكه تقریباً در دوره صفویه به الگوی واحد چهارایوانی دست یافته‎اند و از آن زمان تاكنون تغییر عمده‌ای در الگوی مسجدسازی روی نداده است. بنابراین معماری گذشته ما كه بدان افتخار می‌كنیم، هیچ ابائی از تجربه فرم‎ها و الگوهای جدید در قالب مفاهیم مشخص نداشته ‌است. اكنون نیز روحیه تنوع‎طلبی و خلاقیت بشر، تحولات زمانه و پیشرفت تكنولوژی، بیان نوینی از فرم در معماری مسجد می‌طلبد. برای رسیدن به این بیان نوین، بسته به دیدگاه‎ها و نگرش‎های متنوع طراحان استراتژی‎های مختلفی می‎توان در طراحی در نظر گرفت که این موضوع خود نیازمند بحث جداگانه‎ای است.

 

 



موضوعات: