نقد معماری

نقد تشریحی ـ ٢

بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه» ـ ۲٩

Architectural Criticism
Depictive Criticism - 2
Book Review: Architecture and Critical Imagination - 29

1. نقد تشریحی وجوه ایستا
نقد تشریحی ناظر بر وجوه ایستا تنها به تشریح و توصیف مستقیم جنبه‌های ایستای ساختمان‌ها، یعنی جنبه‌های مادی و فیزیکی آنها، می‌پردازد. به عبارت دیگر، این نوع از نقد تشریحی به شکل، کالبد و اصولا ظاهر بنا توجه دارد و در مورد ویژگی‌های فرم، مصالح و بافت دقت خاصی از خود نشان می‌دهد.

به عنوان نمونه‌ای از نقدهای تشریحی وجوه ایستا، می‌توان به یکی از نقدهای ژورنالیستی هاکستیبل اشاره کرد:
«بنا به صورت یک مکعب شیشه‌ای به وسیله ستون‌های گرانیتی محکم شده و توسط دیوارهای جانبی گرانیتی احاطه شده است. ساختمان دارای یک باغ در فضای داخلی مشتمل بر دوازده طبقه است. این پارک تراس‌دار بسیار بزرگ، با 160 فوت ارتفاع، دارای امکاناتی نظیر نورپردازی مناسب، سیستم تهویه مطبوع و تراس‌های بهارخواب است. درختان تنومندی نظیر اقاقیا، مگنولیا، اکالیپتوس و به طور کلی 999 درخت در این پارک سرپوشیده وجود دارد. ...»
هاکستیبل نیز مانند منتقدان ژورنالیست معتقد است نقد باید نخست به توصیف ساده واقعیات موجود بپردازد تا بدین‌ترتیب مخاطب نیز شناخت اولیه‌ای نسبت به پدیده مورد نقد به دست آورد و سپس با منتقد همراه شود. البته با چنین روشی، تفسیر خود منتقد از اثر نیز خواه ناخواه به مخاطب منتقل خواهد شد.

از آنجا که نقدهای تشریحی وجوه ایستا چندان بحث‌برانگیز نیستند و توصیف کلامی پدیده‌های فیزیکی به ندرت تا آن حد محرک و اغواگر است که قادر باشد توجه عمومی جامعه را نسبت به خود جلب کند، معمولا در مجلات و روزنامه‌های عامه‌پسند و پرطرفدار یا حتی مجلات علمی دانشگاهی، به ندرت شاهد چاپ نقدهای مفصلی از این دست هستیم. در نتیجه، توصیفات بسیار دقیق و توام با جزییات از تک‌بناها چندان متداول نیست و فقط به تحقیقاتی نظیر مطالعه بناهای تاریخی منحصر می‌شود که هدف اغلب این نوع مطالعات، ایجاد بایگانی‌های کامل دقیق و علمی در مورد بناهای تاریخی است. در انجام این مطالعات تلاش می‌شود که بناها همان‌گونه که هستند، ثبت شوند، چرا که این‌گونه مطالعات در راستای یک برنامه درازمدت، با این هدف که بعدها بتوان از مدارک و پرونده‌های حاصل از آن برای حفظ نگهداری و مرمت صحیح بناهای تاریخی استفاده کرد، تنظیم شده‌اند.

نوع سطحی‌تر و غیردقیق‌تری از شرح و توصیف بناها را می‌توان در کتب راهنما نیز یافت. تنها هدف چنین کتاب‌هایی که از نقد تشریحی استفاده می‌کنند، این است که اطلاعاتی کافی برای ایجاد انگیزه و علاقه در کشف و شناخت بیشتر بنا در خواننده ایجاد کنند و پاسخ‌گوی سوالات وی در مورد بنا ـ قبل یا بعد از مواجه شدن با آن ـ باشند. چرا که بر اساس این هدف، هرکدام از ما باید پس از خارج شدن از بنا، دست کم یک روایت قابل بیان از آن داشته باشیم.

ارائه شرح و توصیف کامل و دقیقی در مورد یک بنا، نه به یک روش واحد، بلکه به گونه‌های متفاوتی از روش‌ها و واسطه‌ها، شامل تصاویر، عکس‌ها، دیاگرام‌ها، کمیات فیزیکی و توصیفات کلامی، نیاز دارد. گاه از طریق صور غیرکلامی و واسطه‌های تصویری و گرافیکی، اطلاعات بیشتری در مورد ساختمان‌ها جمع‌آوری و بیان می‌شود. به عنوان مثال، نمودارها نشان می‌دهند که سمت‌های مختلف یک ساختمان چگونه کنار هم قرار گرفته‌اند، چه روابطی در بنا وجود دارد یا اینکه ضرورت عملکردی یک بنا چه بوده است. از بین واسطه‌های تصویری نیز، عکس (ولو اینکه بدون تعصب هم نباشد) معمولا واقعی‌ترین (غیرانتزاعی‌ترین) و به تبع آن، آموزنده‌ترین نوع اطلاعات را دربردارد. البته باید توجه داشت که هرچند عکس و تصویر عناصر و اجزای یک بنا را به خوبی مستند می‌کند، اما لزوما به شرح روابط میان آن اجزا نمی‌پردازد. 

_________________________________________

þ بخش پیشین بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه»:

٢٨. نقد تشریحی ـ 1