گفت‌وگوهای معماری

گفت‌وگویی درباره آموزه‌های معماری سنتی ایران ـ 8

Architectural Discussions
A Discussion about Iranian Traditional Architecture - 8

گلبرگ:
... در مورد حیاط مرکزی، می‌شه این طور هم فکر کرد که "جریان سیال فضا" که پیکره شهر رو می‌تراشه، به داخل بلوک نفوذ می‌کند. این خیلی مهمه، یعنی این که خورد کردن فضا به اجزای "هندسی"، همیشه جوابگو نیست و فضا یک ماهیتی داره. مشکل الان اینه که نماها بیانگر ماهیت‌های هندسی‌اند و فضایی آن‌چنان بین این پیکره‌ها جریان ندارد.


عکس‌های پی‌درپی بافت قدیم دزفول رو نگاه می‌کردم، به دنبال تقارن و تناسب در ساخت هندسی بودم و ریتم، اما اونجا یه جریان بود، نه بناهای منفرد. من در سایه دیوار حرکت می‌کردم، با فضا در کنج ورودی عقب می‌نشستم و در لانه پرندگان، در عمق خالی نما همگام می‌شدم. این‌جا یک جریان بود، جریانی که با تسلط حرمت ورودی تشدید می‌شد، در آستانه حریم فشرده می‌شد و در حیاط، فضای آرام ساکن، در جریان هم‌نوایی ساکنین.

یه مقاله می‌دیدم که با ابزار و تکنیک Space Syntax (گروهی از تئوری‌ها و تکنیک‌ها که کارش، تبیین ارتباط بین "جامعه" و "فضا" است) و با مبانی نظری شولتس در مورد سکونت و فضا، خانه‌های قدیمی ایرانی رو بررسی کرده بود:
"بررسی پدیدارشناسانه و چیدمان فضایی قلمرو‌ها در محلات و واحدهای مسکونی سنتی ـ تاریخی ایران (نمونه موردی: شهر یزد)"، دکتر مصطفی عباس زادگان، شراره قناویزچیان، نامه هنر، فصلنامه دانشگاه هنر، تابستان 87

در این مقاله، "سلسله مراتب قلمرویی" و "تفاوت ارزش‌های فضایی" حاصل از این سلسله مراتب، در ساختار معماری مسکونی سنتی و ارتباط آن با فضای شهر بازبینی شده است. این مقاله به سوال زیر پاسخ داده است:
سلسله مراتب قلمرویی، از سطح عمومی‌ترین فضا (مرکز محله) تا خصوصی‌ترین فضا (اندرونی خانه)، تابع چه نوع ترتیبات فضایی است؟

در انجام این پژوهش، از دو رویکرد استفاده شده است:
نخست، از رویکرد پدیدارشناسانه (فنومنولوژیک) بهره گرفته شده که بر تجربه‌های شخصی استوار است. این فرضیه‌ها در مرحله بعد تحقیق، توسط روش‌های علمی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و با اثبات می‌توانند تبدیل به نظریه شوند. در این پژوهش، با هدف یافتن ابعاد بیشتری از ویژگی‌های سلسله مراتب قلمرویی، از روش علمی ـ تجربی چیدمان فضا استفاده شده است. به واقع، در این جا، نتایج مرحله قبل، به طور علمی، با استفاده از تئوری و روش چیدمان فضا که بر اساس تجربه محیط و ریخت‌شناسی فضا شکل گرفته، مورد "سنجش" قرار گرفته است.

این مقاله، به نتایج قابل تاملی رسیده بود:
:: در سنت سامان‌دهی فضاهای معماری و شهرسازی ایران، "ساختار اجتماعی" بر ساختار فضایی" تاثیر بسزایی داشته که این ویژگی در "سلسله مراتب قلمرویی فضاها" تجلی یافته است.
:: "سلسله مراتب قلمروهای اجتماعی"، با هدف ایجاد و حفظ "محرمیت" شکل می‌گیرد.
:: حفظ "محرمیت"، به عنوان یک الگوی نانوشته و به عنوان یک عرف، به تنظیم عرصه ساکنین و غریبه‌ها می‌پردازد که به صورت فضاهای باز، نیمه‌باز، نیمه‌بسته و بسته، چه در محیط شهر و چه در محیط‌های کاملا خصوصی (واحد مسکونی)، تجلی یافته است.

این هم یه جور کمی نمودن کیفیت‌ها و سنجه‌مند نمودن اون‌هاست که در جای خودش می‌تونه مفید باشه. در واقع، پرداختن به فضاهای شهری و معماری گذشته، با دیدگاه‌هایی که دارای نگاهی ترکیبی، عینی و علمی به معماری هستند، به ایجاد درکی مستدل از خصوصیات بومی معماری ـ شهری کمک می‌کند و به مطالعات ساختار کالبدی و اجتماعی در معماری سنتی، نظمی محتوایی می‌بخشد.

_________________________________________

þ بخش پیشین گفت‌وگو: گفت‌وگویی درباره آموزه‌های معماری سنتی ایران ـ 7