گفت‌وگوهای معماری

گفت‌وگویی درباره آموزه‌های معماری سنتی ایران ـ 10

Architectural Discussions
A Discussion about Iranian Traditional Architecture - 10

بی‌نام:
موریس در مورد هندسه می‌گه که هر وقت شهرها از هرج و مرج دور شدند، به سمت هندسه محکم، با خطوط صاف، میل کردند. اما آیا این گزینه قابل رد نیست؟ آیا راه‌های ارگانیک و به ظاهر بی‌هندسه، در برابر یک واکنش "جمعی" همسایگان، برای یافت یک راه بهینه، نبوده است؟

می‌گویند که "بهترین نتایج را در معماری و شهرسازی شهرهایی به دست آورده‌اند که در طول زمان و به صورت تدریجی بسط یافته‌اند." آیا این بسط تدریجی و برآوردن نیازها، نشانه هرج و مرج است؟ اگر روند به وجود آمدن راه را مطالعه کنیم، می‌بینیم که انسان‌ها و حیوانات، برای حمل بار در زمین‌های شیب‌دار، بر خطوط تراز زمین که منحنی ـ بی‌هندسه! ـ بوده، راه خود را می‌یافتند و در زمینه‌های مسطح نیز "نشانه‌ها" آنها را هدایت کرده و ... بعد اطراف این راه، خانه‌ها ساخته می‌شدند. در ضمن، شبکه ارگانیک در تمام طول روز شبکه سایه ایجاد می‌کنه و .... هدفم دفاع از شبکه ارگانیک نیست، بلکه تاکید بر بسط تدریجی، با توجه به نیازهای مخاطبین بوده و نمی‌شود یک گزینه را همین طوری رد کرد.

صفی‌پور:
... عقیده موریس، یک عقیده معمارانه غیر انسانیه. بعضی ازمعمار ـ شهرسازها همیشه به طرحشون ‏(چه معماری، چه شهرسازی‏) ازدید پرنده نگاه می‌کنن و همیشه دوست دارن که هندسه کارشون از دورخوش باشد. این طراح‌ها به انسان و کاربر خیلی فکر نمی‌کنن. مگر شهرهای قدیمی ما بافت هندسه‌گرا داشته؟ شهرهای ما تماما "انسان‌محور" بودن و به روابط انسانی در بافت‌شون نگاه ویژه‌ای داشتن و به اونها احترام می‌ذاشتن، چیزی که تو شهرهای امروزی "گشتم نبود، نگرد که نیست".‏

محبوبه جبارنژاد:
... این درسته که بافت شهرهای قدیمی ما هندسه منظمی نداشت و اصلا هندسه‌گرا نبوده‌اند و هر چقدر کوچه و پس‌کوچه‌ها باریک و تنگ بودند و پر پیچ و خم، از ارزش والایی برخوردار بودند، چرا که چارپایان نتوانند به راحتی در آن رفت و آمد کنند و نیز از لحاظ امنیت، اموال صاحبان ملک از دست دزدان در امان باشند. حال با افزایش یک دفعه‌ای جمعیت ایران از 32 میلیون به 72 میلیون و تنها در یک دهه که دلایل بسیاری دارد ... و تغییر الگوی زندگی افراد جامعه و سطح تحصیلات آنها، باز هم می‌توان به آن کوچه پس‌کوچه‌ها بسنده کرد؟ آیا خانه‌های یک‌طبقه و ویلایی و حیاط‌دار در متراژهای بزرگ جواب‌گو است؟ آیا هزینه نگهداری آن خونه‌ها و نیز ایمن‌کردن شان به انواع دزدگیرها و ... اصولی است؟ آیا مساحت شهرها اجازه می‌دهد که هر خانواده برای خود زمینی داشته باشد؟

و اما در مورد معماری سنتی ایران نیز، به نظرم هندسه منظمی که وجود داشت (همان هشتی‌ها و ایوان‌های چهار طرفی و ...) به حالت الگو استفاده می‌شده، چرا که وقتی یک معمار پلانی رو می‌دیده، می‌توانسته تشخیص بده که این پلان مدرسه است یا کاروانسرا ... و این نیز بعد از مدتی تبدیل به نماد می‌شد. همچنان که در حال حاضر نیز وقتی کسی از دور گنبدی رو می‌بینه، در نظرش یک مکان مقدس تداعی می‌شه، در حالی که شاید آن مکان اصلا مسجد یا زیارتگاه نیست و یخچال یا حمام عمومی است، ولی چون نماد واقع گردیده، تشخیص آن چنان می‌شود. ...

بی‌نام:
... در مورد هندسه، لزوم حفظ دقیق گذشته نیست، بلکه بهره از جوهره ارگانیک است، مثلا باز و بسته شدن فضا و جریان "سیال" فضا یا "پیچ" در معابر که "ادراکی" رو از "شبکه" به وجود می‌آورده که "کل" شبکه در تصویر ذهنی فرد بمونه، نه یک راه تنها.

یه نمونه موفق رو می‌تونم میدون صدم نارمک نام ببرم. نمی‌گم طراح می‌خواسته از جوهره ارگانیک بهره ببرد، اما کاری که کرده، منظور بحث رو خوب می‌رسونه. "گشایش فضایی" در "میدان محلی" و پخش فضا در اون که نه تنها منجر به گشایش فضا در متن محله شده، بلکه مردم رو در هر رده سنی به خودش جلب کرده و منجر به یکی شدن اون‌ها شده. وجود پیچ در معابر هم به ادراک کلیت محله خیلی کمک کرده و اون رو به صورت شبکه در تصویر ذهنی اونا جا داده که با پرسشنامه‌های ادراکی کاملا خودش رو نشون داد. ...

صفی‌پور:
... به نظرم، ما بعد از جنگ، هم به دلیل خرابی‌های ناشی از جنگ، هم انفجار جمعیت، به کمیت مسکن اهمیت بیشتری دادیم تا کیفیتش، دقیقأ همون شرایط بعد جنگ جهانی دوم و مدرنیته. منظور من اصلا کپی از گذشته نیست. با تحلیل مناسب دلایل "جاودانگی" معماری سنتی و به‌روزرسانی اونا، می‌تونیم به وضع بهتر در آینده امیدوار باشیم. فکر نمی‌کنم کشورهای پیشرفته همه مثل ما‏ "عاشق‏" آپارتمان‌سازی باشن. کاش با وارد کردن ظواهر معماری از خارج‏ (که من شدیدأ مخالفشم‏)، لااقل راه‌حل‌هاشونم وارد می‌کردیم. ...

_________________________________________

þ بخش پیشین گفت‌وگو: گفت‌وگویی درباره آموزه‌های معماری سنتی ایران ـ 9