مبداء معماری معاصر ایران1

به اعتقاد اکثر صاحب­نظران، طی دوران معاصر تحولات بنیادین و تأثیرگذاری در معماری ایران، چه از نظر شکلی و چه از نظر مفهومی، روی داده است. از این رو معماری معاصر ایران، در سال­های اخیر بحث­های فراوانی را در مجلات و محافل معماری و شهرسازی کشور به خود اختصاص داده و همواره این سؤال در میان اساتید معماری مطرح بوده است که در تاریخ معماری ایران، از چه دوره­ای می­توان تحت عنوان معماری معاصر یاد نمود و از چه سال­هایی ایجاد تحولات بنیادین در معماری ایران، آغاز گردیده است؟ به عبارت بهتر معماری معاصر ایران از چه دوره­ای آغاز می­شود؟

معمولاً در غرب و بویژه در اروپا برای یافتن ریشه­های معماری معاصر، دوره­ای از نیمه دوم قرن هجدهم (سال 1760 ـ آغاز انقلاب صنعتی) تا اوایل دهه اول قرن بیستم را مورد بررسی و مطالعه قرار می­دهند و سال­های پس از آن را آغاز معماری معاصر یا معماری مدرن که جنبش مدرن در آن تقریباً شکل جهانی به خود می­گیرد، می­دانند. حال اگر بخواهیم این روند را در مورد معماری معاصر ایران بکار گیریم، با نیمه نخست قرن دوازدهم مصادف می­شویم، یعنی دوران حکومت افشاریه. ولی آگاهی از تاریخ کشورمان کافی است تا بدانیم در این دوران نه تنها از انقلاب صنعتی خبری نیست، بلکه هنوز از آثار کلی آن نیز به کلی مصون هستیم.

بر خلاف معماری معاصر غرب، در مورد آغاز معماری معاصر ایران هیچ اتفاق نظری وجود ندارد. بعضی سال 1300 شمسی را که مقارن با شروع دوره پهلوی اول و همزمان با اقدامات و اصلاحات تجددگرایانه اوست، به عنوان نقطه عطف تاریخ معماری معاصر به شمار آورده­اند که این بطور ضمنی در بین همگان پذیرفته شده است و معمولاً هم به آن استناد می­شود. بعضی دیگر تاریخ انقلاب مشروطه را که با تغییرات سیاسی و اجتماعی در ایران همراه است، نقطه عطف و آغاز معماری معاصر می­دانند. اما به نظر می­رسد آغاز تحولات و جریان فراگیر معماری معاصر ایران را باید از زمان قاجار که مقارن با جریان­های نوظهور معماری است، دنبال کرد و از طریق مشخصه­های معماری و بناهای شاخص و زمینه­ساز تاریخی آن دوره، به تعیین نقطه آغاز معماری معاصر ایران پرداخت.