نقد معماری

عرصه‌های حضور نقد معماری ـ 11

بازخوانی کتاب معماری و اندیشه نقادانه ـ 52

Architectural Criticism
Areas of Architectural Criticism - 11
Book Review: Architecture and Critical Imagination - 52

2. نقد مقتدرانه (نقد کارفرمایان، استادان و ...) ـ 4

یک دهه بعد از مطالعه سامی حاسید درباره روند قضاوت‌های مدارس معماری، در دانشگاه ویسکانسین در میلواکی، رویه متفاوتی برای بررسی نحوه ارزیابی پروژه‌های دانشجویی انجام گرفت، بدین‌ترتیب که به دانشجویان خلاصه‌ای از بخش‌های دوم تا چهارم مطالعه حاسید داده شد تا بر اساس آن طبقه‌بندی، نقدها و قضاوت‌های انجام‌شده توسط استادان در مورد طرح‌های دیگر دانشجویان را مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهند. به نمونه‌ای از تحلیل‌های آنها توجه کنید:

"نقد آقای x، با توصیفات مشروحی در مورد ویژگی‌های کالبدی و ظاهری ساختمان و همچنین ساختار و جهت‌گیری آن آغاز می‌شود. با اینکه، آقای x طرح را از نگاه خود می‌دید، اما به هر حال، برای دانشجوی صاحب طرح توصیف جدیدی از طرحش بود و من فکر می‌کنم که او توانست دیدگاه‌ها و ایده‌های جدیدی نسبت به طرحش پیدا کند.

آقای x در توصیفات خود یک قدم فراتر رفت و به ذکر جنبه‌های پویای پروژه و اینکه مردم چگونه از این طرح استفاده لذت‌بخش خواهند کرد، پرداخت. در اینجا، این نوع نگاه برای دانشجو، توصیفی تازه از طرحش بود که به عقیده من، منظر تازه‌ای برای وی نسبت به طرحش پدید آورد.

آقای x پس از ارائه توصیفی نقادانه که به ضرورت باید انجام می‌شد، به بیان اشکالات و مشخص‌کردن اجزایی پرداخت که احساس می‌کرد می‌بایست تصحیح شوند. لازمه رسیدن به چنین تشخیصی، قضاوت بود و او با تمسک به انواع روش‌های نقد معیاری، به بیان قضاوت‌های شخصی خویش می‌پرداخت.

وی با استناد به اصول کلی و عمومی، قدم در راه بیان قضاوت درونی خود و در نهایت، تبدیل آن به کلام می‌گذاشت. توجه او بیشتر به اصولی بود که احساس می‌کرد در طرح دانشجو مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند. به عنوان مثال، اینکه وظیفه معمار فقط پاسخگویی به عملکردهای خام نیست، بلکه وظیفه مهم او تبدیل شرایط و محدودیت‌ها به امکانات، بدون تحمیل هر گونه هزینه اضافی به پروژه، است. آقای x در اصل، با یادآوری این مسئولیت، به نوعی دکترین (نظریه) بیرونی تمسک جسته بود.

آقای x در مرحله بعد، برای استفاده از سه روش دیگر نقد معیاری در قضاوت‌های خود، وجوه خاصی از اثر را مورد توجه قرار داد. به عنوان مثال، برای استفاده از نقد معیاری گونه‌ای، به قیاس شکلی سقف طرح دانشجو با اشکال سقفی مشابه آن، نظیر کمپ‌ها، مرغدانی‌ها یا خوابگاه‌ها پرداخت. سپس به بحث در مورد عملکرد اتاق‌های زیر شیروانی و بررسی کمی ابعاد و اندازه‌ها و کاربرد و نقش چنین فضاهایی در رابطه با نیازهای انسانی روی آورد. او در مرحله بعد، توجه مخاطب را به تناقض‌های موجود در بنا، نظیر ناهماهنگی پنجره‌های دیواری با نورگیرهای سقفی جلب کرده و در این راستا، از نوع فرمالیستی روش نقد معیاری منظومه‌ای باری گرفت.

روش‌های مختلف نقد معیاری که آقای x در مراحل مختلف قضاوت از آن استفاده کرد، برای او مجموعه‌ای جامع و فراگیر از معیارها و قوانین فراهم آورد.،مجموعه‌ای که در هر شرایطی، دست‌کم یکی از اعضای آن (یکی از این قوانین و معیارها) قادر خواهد بود برای بیان هر گونه نقصانی که او در طرح تشخیص دهد، به یاریش شتافته و به عنوان واسطه‌ای برای بیان قضاوت و احساسات او به کار رود.

به طور خلاصه، می‌توان گفت آقای x با یهره‌مندی از این روش‌ها و صنایع در زمینه نقد، کاملا پرمایه و مبتکر است. او دامنه لغات بسیار وسیعی از روش‌های نقد در اختیار دارد که می‌تواند در موقعیت‌های خاص، با تدبیر و مهارت، با حالتی ملایم و باوقار از آن استفاده کرده و مخاطب خود را متقاعد کند که او منتقدی است متعهد و ملزم به چنین اصلی که «نقد باید یاری‌رسان باشد، نه تهدیدکننده»."

اگرچه این تمرین به گونه‌ای تنظیم نشده بود که بتوان از طریق آن میزان موفقیت یا عدم موفقیت هر نقد آتلیه‌ای (هر کرکسیون) را اندازه‌گیری کرد، اما انتظار می‌رفت که دانش‌آموزان با مشاهده دقیق و تحلیل متفکرانه این مباحث، به فهم بهتری از ماهیت این روند نقادانه و نیز ماهیت عملکرد منتقد نایل شوند.