نقد معماری

زبان نقد معماری ـ ٣

بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه» ـ ٣٧

Architectural Criticism
Language of Architectural Criticism - 3
Book Review: Architecture and Critical Imagination - 37

٢. طنز

مقوله طنز، به عنوان نوع دیگری از فنون بلاغی نقد، آن‌قدر وسیع و نافذ است که می‌تواند مسائل بسیار کلی را نیز در قالب خود بیان کند و حتی آنها را تحت تاثیر قرار دهد. البته این ابزار ممکن است در نقد بسیار خطرناک و ویران‌گر عمل کند، چرا که طنز به خاطر دامنه وسیع خود، می‌تواند به جای بخشی از یک دیدگاه خاص، کل آن دیدگاه را نیز در خود جای دهد و زیر سوال ببرد، لذا در استفاده از آن باید کاملا محتاط بود.

به عنوان نمونه‌ای از کاربردهای طنز در نقد معماری، می‌توان به نقد Montgomery Schuyler اشاره کرد که در سال 1897، مجموعه‌ای از موارد مهم فراموش‌شده حرفه معماری در روزگار خود را، در قالب طنز، جمع‌آوری ‌کرد و بر پایه آن، به نقد کیفیت‌های رو به زوال جزییات معمارانه ‌پرداخت. او این کار را در قالب دو نامه‌ای که به سردبیر مجله Architectural Record ‌نوشت، انجام داد. اولین نامه او حاوی کاریکاتوری از آثار معماری، به همراه پیشنهاد یک برنامه زمان‌بندی شده برای اجرای جزییات معماری و دومین نامه، پاسخی طنزآمیز به نامه اول خودش است:

«اکنون معماران به این نتیجه رسیده‌اند که نیمی از وقت با ارزش‌شان روی میزهای رسم به طراحی و نیمی دیگر به مشاوره با نقشه‌کش‌ها اختصاص یافته است. اما این شیوه هرگز درست نیست. از آنجا که هر معمار باید به فکر گذران زندگی خود نیز باشد، باید بیشتر وقت خود را صرف جست‌وجوی کارهای سودآور و پول‌ساز کند و برای زندگی زور بزند. اگر او مثل روزگار قدیم، در دفتر کار خود بنشیند و وقت خود را صرف نظارت بر کار نقشه‌کش‌های خود بکند، بدون شک از زندگی عقب خواهد افتاد. تمام سابقه حرفه‌ای او در گرو تمام کردن ساختمان در سریع‌ترین زمان ممکن است. از دیدگاه حرفه‌ای، هر یک ساعتی که او پشت میز رسم خود (به طراحی) می‌گذراند، از دست رفته محسوب می‌شود. برای یک معمار پرمشغله، هیچ چیز مضحک‌تر از تقاضای مصرانه ارباب رجوع برای ایجاد یک سبک ابتکاری معماری نیست. واقعا که! انگار او هیچ موضوع بهتر دیگری برای فکر کردن ندارد و فقط باید به طراحی بیندیشد! مردمی که توقع دارند یک معمار به جزییات معمارانه ساختمان‌های خود بیندیشد، نمی‌دانند که از چه ضرری سخن می‌گویند.»

شایلر، در ادامه، با تمسخر، اظهار می‌دارد که وجود جزواتی با جزییات آماده، برای سرعت بخشیدن به طراحی جزییات معمارانه، ضروری است، به خصوص جزییات سبک کلاسیک که همیشه با شتاب‌زدگی انجام می‌شود:

«تنظیم نظام‌نامه‌ای تحت عنوان مقررات معماری مدرن که دربرگیرنده همه جزییات کلاسیک متداول مورد استفاده در ساختمان‌های امروزی باشد، یکی از بزرگ‌ترین خدمات به حرفه معماری خواهد بود. وجود چنین جزوه‌ای برای جزییات معماری کلاسیک، باعث صرفه‌جویی در وقت و نیروی کار نیز می‌شود، چرا که جزییات مورد نیاز به صورت آماده در اختیار طراح قرار می‌گیرد و نیازی به طراحی آنها نیست.»

در بخش دوم، شایلر خود به نامه اولش پاسخ می‌دهد. او در این نامه، خبر از تاسیس شرکت «طراحی جزییات کلاسیک» می‌دهد، شرکتی که هدف آن، ارائه جزییات آماده به معماران و به تبع آن کم‌کردن هزینه‌هاست.

«دیگر برای طراحی جزییات معمارانه، اتاق خاصی به عنوان آتلیه طراحی وجود نخواهد داشت. از این پس، پلان هر ساختمان فقط یک بار تهیه و سبک آن بنا معین می‌شود. نقش معمار این است که از میان جزییات معماری استاندارد موجود در آن سبک، گونه استاندارد خاصی را انتخاب و پس از تنظیم و تبدیل این جزییات استاندارد به مقیاس مناسب، دستور کپی آنها در نقشه اصلی را به نقشه‌کش‌ها صادر کند. کار معماران این نیست که ساختمان‌ها را طراحی کنند، بلکه این است که ساختمان‌ها را به طرح‌هایی از پیش تعیین شده نزدیک کنند.
با توجه به چنین حقایقی، انجمن طرح‌های کلاسیک و شرکت طراحی جزییات کلاسیک بنا شده است. ما می‌توانیم از یک نوصیف ساده کلامی، به طراحی پلان‌ها، فضاها و مقاطع کامل و پیچیده نیز برسیم. ما یک طرح کوچک مدادی از پلان و نمای یک ساختمان را به مجموعه کاملی از طرح‌های لازم برای اجرای آن ساختمان تبدیل می‌کنیم. بایگانی کارهای حرفه‌ای و مجموعه تصاویر کارهای ما در این کشور کاملا بی‌نظیر است. ما می‌توانیم جزییات تصویب‌شده در دوره‌ها و سبک‌های معماری مختلف را، با مقیاس دلخواه، در هر طرحی استفاده کنیم. بازسازی کامل ساختمان‌ها، بزرگ کردن، کوچک کردن و انجام هر نوع تغییری در آنها، برای ما امکان‌پذیر است. البته ما به ضرورت پیشرفت معماری نیز معتقدیم؛ نمایندگی ما در پاریس هر ماه عکس‌ها و طرح‌های اندازه‌گذاری شده‌ای از جدیدترین و به‌روزترین بناها و جزییات اجراشده در آنها را برای ما ارسال می‌کنند که ما آنها را برای استفاده‌های بعدی در بایگانی معماری خود قرار می‌دهیم. همچنین زمینه‌ای فراهم شده تا هر سال چندین دانشجوی معماری به نیروهای دفتری ما اضافه شوند تا مشتریان ما اطمینان یابند که کار ما کاملا به‌روز است. کار ما حتی اگر به جزییات شاهکارهای کلاسیک وفادار نباشد، دست کم به مدهای روز پاریس وفادار خواهد بود.»  

_________________________________________

þ بخش پیشین بازخوانی کتاب «معماری و اندیشه نقادانه»:

٣6. زبان نقد معماری ـ 2